باسمه تعالی
شرح منظم و روشنِ معراج پیامبر اکرم ﷺ
(بیان تاریخی، قرآنی، روایی و عرفانی)
معراج پیامبر اکرم ﷺ یکی از ژرفترین و الهیترین رخدادهای تاریخ بشر است؛ سفری که تنها یک «حادثهٔ شبانه» نبود، بلکه گشودهشدن پردههای آسمان بر قلب انسان کامل بود. در ادامه این واقعه را دقیق، مرحلهمند و با رویکردی جامع توضیح میدهیم.
در این پاسخ، مراجع معتبر اسلامی دربارهٔ معراج و نیز سخنان اهلبیت علیهمالسلام را به صورت روشن و منظم بیان میکنم.
در این پاسخ، دیدگاه حضرت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام دربارهٔ معراج پیامبر اکرم ﷺ را بهصورت یک متن پیوسته، روشن و مستند بیان میکنم.
معراج پیامبر از دیدگاه امام علی علیهالسلام
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام نه تنها شاهد دوران پیامبر اکرم ﷺ بود، بلکه نزدیکترین فرد به حقیقت نبوی و عارفترین انسان به حقیقت معراج است. سخنان ایشان در نهجالبلاغه و دیگر منابع، یکی از عمیقترین شرحها درباره معراج است.
■ ۱. معراج یک «سیر واقعی» است؛ نه خواب و نه رؤیا
امام علی(ع) در خطبههای خود معراج را سفری حقیقی و خارجی میدانند که با جسم و روح انجام شد.
امام در خطبه ۱۹۲ (قاصعه) با اشاره به عظمت پیامبر میفرماید:
«سارَ بِهِ جَبْرَئیلُ فِی السَّماواتِ…»
یعنی: جبرئیل پیامبر را در آسمانها بالا برد.
این تعبیر، حقیقت خارجی و «حرکت» واقعی پیامبر را نشان میدهد.
۲. توصیف دقیق علی(ع) از مسیر معراج
در خطبه ۱۰۹ نهجالبلاغه امام علی (ع) شرحی بسیار زیبا از معراج بیان میکند. مضمون آن:
- جبرئیل همراه پیامبر شد
- در طبقات آسمان او را به سیر برد
- ملکوت (پشت صحنه هستی) بر پیامبر گشوده شد
- به سدرةالمنتهى رسید
- آیات کبری را مشاهده کرد
فراز اصلی خطبه چنین است:
«وَ سِیرَ بِهِ فِی السَّمَاوَاتِ، فَأُرِیهِ مِنْ آیَاتِ الْمَلَکُوتِ مَا تَقَرُّ بِهِ عَیْنُهُ… حَتَّى بَلَغَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى.»
ترجمه:
او در آسمانها سیر داده شد و نشانههای ملکوت به او نشان داده شد؛ تا جایی که به سدرةالمنتهى رسید.
۳. «مشاهدهٔ بیپرده» و مقام قرب
در همان خطبه ۱۰۹، امام علی (ع) به بالاترین مرحله معراج اشاره میکند:
«ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى، فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَى.»
امام علی (ع) این عبارت را برای بیان شدت قرب پیامبر به حق میآورد.
از نظر امیرالمؤمنین، این قرب:
● نه قرب مکانی است
● نه قرب زمانی
● بلکه قرب حقیقت و شهود است
که تنها برای انسان کامل ممکن میشود.
۴. امام علی(ع): جبرئیل محدود است، ولی پیامبر فراتر رفت
در خطبه ۱۹۲، امام علی (ع) میفرماید:
«جَبْرَئیلُ لَهُ مَکَانٌ یَعْلَمُهُ… فَوَقَفَ وَ عَلِیٌّ رَسُولُ اللهِ یَتَقَدَّمُ.»
مضمون: جبرئیل حدّی دارد که اگر فراتر رود، میسوزد، ولی پیامبر ﷺ از آن گذشت.
این نکته از دیدگاه امیرالمؤمنین بسیار مهم است:
مقام پیامبر بالاتر از جبرییل و همه ملائکه است.
۵. هدف معراج از نگاه امام علی(ع)
امام علی (ع) در نهجالبلاغه چند هدف اساسی برای معراج بیان میکند:
(الف) نشان دادن عظمت آفرینش
«أُرِیهِ مِنْ آیَاتِ رَبِّهِ الْکُبْرَى»
برای آنکه چشم پیامبر با دیدن حقیقت هستی آرام گیرد.
(ب) آمادهسازی پیامبر برای رسالت جهانی
معراج نشان داد که پیامبر تنها سفیر عرب نیست؛
بلکه فرستاده ملکوت و رهبر کل هستی است.
(ج) گرفتن احکام الهی (نماز)
امیرالمؤمنین تأکید دارد که نماز هدیهٔ معراج است؛
نماز «معراج مؤمن» است زیرا ساختار آن تقلید سیر پیامبر در معراج است.
۶. نگاه عرفانی امام علی(ع) به معراج
در کلمات امیرالمؤمنین، معراج پیامبر نقشه کامل سیر انسان به سوی خداست:
● عبور از عالم مُلک
● ورود به مثال
● رسیدن به ملکوت
● گذر از حجابهای نور
● رسیدن به مقام قرب
● بازگشت به زمین با نور نبوت
امام علی (ع) در دعا و مناجاتها—بهویژه در نهجالبلاغه و مناجات شعبانیه—این مسیر را به زبان عرفانی بیان میفرماید:
«إِلَهِی لَمْ یَزَلْ قَصْدِی إِلَیْکَ وَ السَّبِیلُ إِلَى رِضَاکَ مُهَیَّأ.»
این کلام تصویرگر همان مسیر معراج است، اما در زبان سلوکی.
۷. نتیجهگیری از مجموع سخنان امام علی (ع)
از نگاه امیرالمؤمنین:
- معراج حقیقی، جسمانی–روحانی است.
- هدف آن آشکار شدن آیات ملکوت برای پیامبر است.
- پیامبر ﷺ از جبرئیل نیز فراتر رفت.
- معراج نماد کمال انسان کامل و راهی برای فهم ظرفیت انسان است.
- نماز مهمترین ثمرهٔ این سفر است.
- معراج، نقشه کامل سیر عرفانی انسان است.
۱. منابع قرآنی دربارهٔ معراج
معراج مستقیم در دو بخش قرآن آمده است:
۱) سوره اسراء، آیه ۱
دربارهٔ اسراء (حرکت شبانه پیامبر از مسجدالحرام به مسجدالاقصی):
«سُبْحانَ الَّذی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلًا…»
۲) سوره نجم، آیات ۵–۱۸
در این آیات اوج معراج، مشاهدهٔ جبرئیل در مرتبه حقیقی، سدرةالمنتهى، و «قابَ قَوسَینِ» توضیح داده شده است.
این دو بخش، اصلیترین سند قرآنی درباره معراجاند.
۲. منابع معتبر حدیثی (شیعه و سنی)
◀ منابع شیعه
معراج در دهها روایت معتبر شیعه آمده است، از جمله:
- کافی، شیخ کلینی، ج ۱، باب معراج
- توحید صدوق، باب ۴۸ (فی المعراج)
- عللالشرایع، باب ۱۷۹
- امالی شیخ طوسی، مجلس ۵ و ۱۳
- بحارالانوار، علامه مجلسی، ج ۱۸، ج ۵۸ و ۵۹
-
من لا یحضره الفقیه، ج ۱ – روایت غسل سینه پیامبر
-
کمالالدین صدوق، ج ۱ – روایات امام صادق (ع) درباره کیفیت معراج
در این منابع، معراج جسمانی و روحانی دانسته شده و جزئیات آن از پیامبر و امامان نقل شده است.
◀ منابع اهلسنت
- صحیح بخاری، کتاب الصلاه و کتاب التوحید
- صحیح مسلم، کتاب الایمان، باب الإسراء
- مسند احمد
- سنن نسائی، سنن ابنماجه
- تفسیر طبری، ذیل اسراء و نجم
اهلسنت نیز معراج را قطعی میدانند و گزارشهای مشابهی از براق، عروج، سدرةالمنتهى و تشریع نماز نقل کردهاند.
۳. آیا امامان دربارهٔ معراج سخن گفتهاند؟
بله، امامان (علیهمالسلام) به تفصیل دربارهٔ معراج سخن گفتهاند. برخی از مهمترین آنها:
● امام علی (علیهالسلام)
۱) نهجالبلاغه، خطبه ۱۰۹
در توصیف معراج میفرماید:
«فَسارَ بِهِ جَبْرَئیلُ فِی السَّماواتِ… حَتّى بَلَغَ سِدْرَةَ المُنْتَهى، ثُمَّ دَنا فَتَدَلّى…»
(ترجمه):
جبرئیل پیامبر را در آسمانها بالا برد تا او را به سدرةالمنتهى رساند؛ جاییکه مرتبه نزدیکشدن و دنوّ برای پیامبر آشکار شد.
۲) نهجالبلاغه، خطبه ۱ (خطبه حمد)
اشاره به معراج و مشاهده ملکوت.
۳) خطبه ۱۹۲ (قاصعه)
ذکر بعضی از وقایع معراج و عظمت دیدار پیامبر با آیات الهی.
● امام حسن (علیهالسلام)
در احتجاج طبرسی آمده است که امام حسن (ع) معراج را دلیل بر فضیلت بیمانند پیامبر معرفی کرد.
● امام حسین (علیهالسلام)
در زیارت وارث میخوانیم:
«وَ أَسْرَی بِهِ فِی اللَّیْلِ إِلَى السَّماءِ»
(اشارهای به همان ایمان اهلبیت به معراج جسمانی).
● امام سجاد (علیهالسلام)
در دعای ۴۷ صحیفه سجادیه (دعای عید قربان و فطر) آمده:
«وَ أَسْرَی بِعَبْدِهِ إِلَى السَّماءِ»
این دعا تأکید میکند که معراج واقعیت خارجی و الهی بوده است.
● امام باقر (علیهالسلام)
در «توحید صدوق» روایات دقیقی از امام باقر درباره کیفیت معراج نقل شده است، از جمله:
- روایت سدرةالمنتهى
- دیدار پیامبر با انبیا
- نزول احکام جدید
امام باقر میفرماید:
«لَوْلَا أَنَّ اللّهَ أَسْرَى بِنَبِیِّهِ لَما عَلِمَ النَّاسُ حدَّ قُدرَةِ الله.»
(اگر خدا پیامبر را به معراج نمیبرد، مردم حدّ قدرت خدا را نمیشناختند.)
● امام صادق (علیهالسلام)
بیش از همه امامان درباره معراج سخن گفته، زیرا شاگردان فراوان داشت. مهمترین روایات ایشان در:
- کافی، ج ۱
- توحید صدوق
- عللالشرایع
امام صادق (ع) تصریح میکند که:
«أُسْرِیَ بِرَسُولِ اللهِ ﷺ جَسَدًا وَ رُوحًا»
(معراج پیامبر با جسم و روح او انجام شد.)
و نیز میفرماید که پیامبر در معراج به بهشت و دوزخ نظر کرد و حقیقت اعمال انسانها را مشاهده نمود.
● امام رضا (علیهالسلام)
در «عیون اخبار الرضا» مناظرهای است که امام رضا (ع) معراج جسمانی را پاسخ میدهند و استدلال میکنند:
«لَوْ کَانَتِ الرُّؤْیَا لَمْ یُنْکِرْهَا الْمُشْرِکُونَ.»
(اگر معراج فقط رؤیا بود، مشرکان آن را انکار نمیکردند.)
۴. نظر اهلبیت درباره ویژگیهای معراج
از مجموع روایات، دیدگاه اهلبیت چنین است:
- معراج هم جسمانی است و هم روحانی
- رؤیا یا حالت خواب نیست
- پیامبر ﷺ در معراج به آسمانهای حقیقی برده شد
- مشاهده بهشت و جهنم «حقیقی» بوده
- نمازهای پنجگانه در همان شب تشریع شد
- معراج دلیل بر مقام انسان کامل و خاتمیت پیامبر است
۵. جمعبندی
● ۹قرآن معراج را در سورههای اسراء و نجم بیان کرده است.
● در منابع شیعه و سنی دهها روایت معتبر درباره آن نقل شده است.
● همه امامان (ع) معراج را تأیید کردهاند و برخی، بهویژه امیرالمؤمنین و امام صادق (ع)، توضیحات دقیق و بلند درباره آن دادهاند.
● دیدگاه اهلبیت: معراج یک حقیقت خارجی، جسمانی–روحانی، و اوج مقام پیامبر است.
اگر بخواهید، میتوانم
🔸 تمام روایات اهلبیت درباره معراج را دستهبندی کنم
یا
🔸 شرح عرفانی معراج از نگاه امام علی (ع)
۱. معراج در قرآن
قرآن معراج را در دو بخش بیان کرده است:
الف) اسراء (سفر زمینی-آسمانی اولیه)
«سُبحانَ الَّذی أَسریٰ بِعَبدِهِ لَیلًا…»
(اسراء/۱)
سه نکته مهم:
- «عبد» یعنی تمام حقیقت وجودی پیامبر؛ اشاره دارد که معراج تنها جسمانی نبود، بلکه جسمانی – روحانی بود.
- مقصد، «مسجداقصی» است؛ همانجا که پیامبر ﷺ امامِ همهٔ انبیا شد.
- این مرحله، آغاز سفر از عالم ملک به ملکوت است.
ب) معراج (صعود به مراتب آسمان)
«ثُمَّ دَنا فَتَدَلّى * فَکانَ قابَ قَوسَینِ أَو أَدنى»
(نجم/۸–۹)
این آیات مرحلهٔ اوج معراجاند:
-
دنا: نزدیک شدن پیامبر به مرتبهٔ قرب.
-
فتدلّى: نزول فیض الهی به سوی او.
-
قاب قوسین: نهایت قرب ممکن برای مخلوق.
-
أو أدنى: اشاره به مقامی ورای زمان و مکان.
۲. معراج در احادیث: سفر شبانه در دو بخش
طبق احادیث معتبر (صحیح مسلم، مسند احمد، کتب شیعه مانند توحید صدوق و عللالشرایع):
۲.۱ مرحله نخست: اسراء
- حضور جبرئیل
- شُستن سینه پیامبر با آب زمزم
- سوار شدن بر «بُراق»
- حرکت از مکه به بیتالمقدس
- اقامه نماز و امامت بر همهٔ پیامبران گذشته
۲.۲ مرحله دوم: عروج
صعود از آسمان اول تا هفتم:
● آسمان اول: آدم
● آسمان دوم: یحیی و عیسی
● آسمان سوم: یوسف (جمال)
● آسمان چهارم: ادریس
● آسمان پنجم: هارون
● آسمان ششم: موسی
● آسمان هفتم: ابراهیم (در کنار بیتالمعمور)
در هر آسمان، حقیقتی از اسماء الهی بر پیامبر آشکار میشود.
● سدرةالمنتهى
پردهٔ پایان علم مخلوقات؛ جایی که جبرئیل گفت:
«اگر یک قدم بردارم، میسوزم.»
اینجا پیامبر ﷺ تنها ادامه داد.
● مقام «قاب قوسین»
نهایت قرب ممکن برای بشر.
در این نقطه، حقیقتی فراتر از الفاظ رخ داد؛ در احادیث آمده:
«وحیِ مستقیم بدون واسطهٔ فرشته.»
● دریافت نماز
یکی از مهمترین دستاوردهای معراج نمازهای پنجگانه است.
بههمین دلیل نماز «معراج مؤمن» نامیده شد.
۳. اهداف و اسرار معراج
۱. نشان دادن مقام انسان کامل
این واقعه نشان داد که انسان میتواند از خاک تا «قاب قوسین» بالا رود.
۲. تجلی کامل اسماء الهی در پیامبر
تمام اسماء و صفات الهی در این سفر برای پیامبر آینه شد.
۳. تثبیت رسالت جهانی
امامت پیامبر بر همهٔ انبیا، رسالت او را جهانی و خاتم معرفی کرد.
۴. آوردن دستورهای جدید
- نماز
- برخی احکام اخلاقی و اعتقادی
- آگاهی از بهشت و جهنم
- مشاهدهٔ درجات اعمال انسانها
۴. معراج از نگاه عرفانی
اینجا موضوع مورد علاقه شماست؛ زیرا با مسیر نفس و روح ارتباط مستقیم دارد.
۱. معراج بیرونی → حقیقت تاریخی
۲. معراج درونی → سیر نفس از دنیا تا لقاءالله
مولوی:
این معراج وجود هر بشر است
لیک کس را نیست آن خود، ای پسر
ابنعربی:
«معراج پیامبر ﷺ، صورت کامل معراج هر ولیّ و مؤمنی است.»
مراتب عرفانی معراج
۱. ترک دنیا (اسراء) – بریدن از مشتهیات
2. ورود به ملکوت – دیدن باطنی اشیاء
3. رسیدن به جبروت – مشاهدهٔ قوای کلی وجود
4. فنا فی الله – مقام قرب
5. بقا بالله – بازگشت به خلق با نور الهی
عیانترین نمونه: «النبی ﷺ رجع بالرسالة».
۵. تفاوت اسراء و معراج
| مرحله |
از کجا تا کجا |
ویژگی |
| اسراء |
مکه → بیتالمقدس |
سفر زمینی-ملکی، با براق |
| معراج |
بیتالمقدس → آسمانها |
سفر ملکوتی–جبروتی، فراتر از مکان |
۶. پرسش مهم: معراج جسمانی بود یا روحانی؟
علمای شیعه و بسیاری از اهلسنت میگویند:
🔻 هر دو با هم
زیرا:
- آیه «بِعَبْدِهِ» اشاره به جسم و روح هر دو دارد.
- پیامبر در بازگشت آثار جسمانی دید؛ مثلاً ظرف آب ریختهشده هنوز گرم بود.
- اگر تنها روحانی بود، قریش آن را انکار نمیکردند.
۷. نتیجه نهایی
معراج پیامبر اکرم ﷺ:
-
واقعیتی تاریخی است
-
حقیقتی روحانی است
-
نشاندهنده ظرفیت بینهایت انسان است
- منبع بسیاری از معارف اسلامی است
- الگویی برای سیر و سلوک نفس است
تهیه و تنظیم
دکتر علی رجالی
