باسمه تعالی
شرح جامع و دقیق بر آیتالکرسی (آیه ۲۵۵ سوره بقره)
متن آیه
«**اللَّهُ لا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ الحَیُّ القَیُّومُۚ لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَومٌۚ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَما فِی الأَرضِۗ مَن ذَا الَّذی یَشفَعُ عِندَهُ إِلّا بِإِذنِهِۚ یَعلَمُ ما بَینَ أَیدیهِم وَما خَلفَهُمۖ وَلا یُحیطونَ بِشَیءٍ مِن عِلمِهِ إِلّا بِما شاءَۚ وَسِعَ کُرسِیُّهُ السَّماواتِ وَالأَرضَۖ وَلا یَئودُهُ حِفظُهُماۚ وَهُوَ العَلِیُّ العَظیمُ.»
۱) جملهٔ آغازین: توحید ناب
«اللَّهُ لا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ»
این عبارت بنیاد توحید است.
معنی:
- هیچ معبودی، هیچ حقیقتی، هیچ تکیهگاهی جز او نیست.
- نفیِ کامل هرگونه اتکا به غیر خدا و اثبات یکتایی او.
- در عرفان: تمام هستی «تجلی» اوست، نه مستقل از او.
۲) دو اسم اعظم: «الحیّ» و «القیّوم»
«الحَیُّ»
- او خودْ زنده است و زندهکنندهٔ همه.
- زندگیِ مخلوقات سایهای از «حیات مطلق» اوست.
- عرفان: هر نفَس ما ظهور «یا حیّ» است.
«القیّومُ»
- قائم به ذات و مقوّمِ غیر است.
- همه چیز به او میایستد و با ارادهٔ او باقی است.
- در حکمت: قیّوم یعنی «واجبالوجودی که قائمبهذات است».
این دو اسم با هم «اسم اعظم» دانسته شدهاند.
۳) تنزیه کامل
«لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَومٌ»
- نه چرت او را میگیرد و نه خواب.
- یعنی هیچ حالت ضعف، دگرگونی، یا نیاز در ذات او راه ندارد.
- تضاد با صفات مخلوق؛ خدا نقایص مخلوق را ندارد.
۴) مالکیت مطلق
«لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَما فِی الأَرضِ»
سه نکته:
۱. مالکیت حقیقی و ذاتی فقط برای اوست، نه اعتباری.
۲. همهٔ موجودات نیازمند اویند.
۳. هیچکس در هستی مستقل نیست.
۵) نفی شفاعتِ بدون اذن
«مَن ذَا الَّذی یَشفَعُ عِندَهُ إِلّا بِإِذنِهِ»
- شفاعت یعنی «جذب فیض بیشتر به سوی محرومان»، نه پارتیبازی.
- اولیا و انبیا شفیعاند ولی نه از خود، بلکه با اذن خدا.
- این آیه نظم عالم معنوی را بیان میکند.
۶) علم مطلق الهی
«یَعلَمُ ما بَینَ أَیدیهِم وَما خَلفَهُم»
- علم او شامل گذشته، حال و آینده است.
- علم او ذاتی است؛ نه حادث، نه اکتسابی.
«وَلا یُحیطونَ بِشَیءٍ مِن عِلمِهِ إِلّا بِما شاءَ»
- انسانها و فرشتگان تنها به اندازهای از علم دست مییابند که او بخواهد.
- این جمله «حدّ انسان» را مشخص میکند و هم «امکان فیض بیپایان» را.
۷) کرسی چیست؟
«وَسِعَ کُرسِیُّهُ السَّماواتِ وَالأَرضَ»
معروفترین تفاسیر:
۱. قدرت و سلطنت الهی که همهٔ هستی را دربرگرفته است.
۲. علم الهی که سراسر عالم را فراگرفته؛ مطابق روایت امام صادق(ع):
«الکرسِیُّ هُوَ العِلمُ.»
۳. مرتبهای از عالم امر پایینتر از عرش.
در عرفان: کرسی میدان تجلی «علم فعلی» خداست؛ جایی که تقدیرات در آن نقش میبندد.
۸) بینیازی در حفظ عالم
«وَلا یَئودُهُ حِفظُهُما»
- حفظ آسمان و زمین برای او هیچ زحمت، خستگی یا دشواری ندارد.
- چون فعل او مانند فعل ما «انجام شدن بعد از قدرت» نیست؛
بلکه «فیض مستمر» است.
۹) ختم آیه: دو صفت جامع
«وَهُوَ العَلِیُّ العَظیمُ»
- علیّ: برتر از هر نقص و بالاتر از هر مقامی.
-
عظیم: بزرگ، فراگیر، بینهایت در قدرت و علم.
این دو صفت مانند تاجی بر کل آیه است.
۱۰) نتیجهٔ عرفانی ـ فلسفی
آیتالکرسی یک «بیانیهٔ توحید» است:
- خدا حقیقت واحد، زندهٔ مطلق و قیّوم است.
- جهان پرتوی از او و قائم به اوست.
- علم، قدرت، ملک و تدبیر همه از اوست.
- هیچکس بدون اذن او کاری نمیکند.
- نه آسمانها از تسلط او بیروناند و نه زمین.
- هستی با او برقرار است و بدون او هیچ نیست.
۱۱) یک جمعبندی
آیتالکرسی توحید را از سه زاویه نشان میدهد:
۱) ذات الهی: حیّ، قیّوم، منزّه از نقص.
۲) صفات الهی: مالکیت مطلق، علم احاطی، قدرت بیزوال.
۳) افعال الهی: ربوبیت، شفاعت با اذن، حفظ جهان.
تهیه و تنظیم
دکتر علی رجالی
- ۰۴/۰۸/۲۷