تاریخ ریاضیات در ایران

باسمه‌تعالی 

تاریخ ظهور ریاضیات در ایران

از تمدن‌های باستان تا دوران اسلامی و ایران معاصر

سرزمین ایران یکی از کهن‌ترین مراکز شکوفایی ریاضیات در جهان است.
ریاضیات در ایران نه تنها برای محاسبه و مهندسی، بلکه برای معماری، نجوم، فلسفه و هنر نیز به‌کار رفته و در درون تمدن ایرانی رشد کرده است.

در ادامه نگاهی منظم به سیر تاریخی آن می‌کنیم:

۱. ایران باستان (هخامنشی، اشکانی، ساسانی)

ریاضیات ایرانی پیش از اسلام، به‌طور مستقیم به دست ما نرسیده،
اما از آثار معماری، تقویم‌ها و متون پهلوی می‌توان نتیجه گرفت:

● هندسهٔ معماری

ساخت تخت‌جمشید، نقش‌جهان، گنبدها، طاق‌ها و پل‌ها بدون دانش هندسی ممکن نبود.
ایرانیان به تقارن، تناسبات و ساختارهای هندسی بسیار توجه داشتند.

● ریاضیاتِ تقویمی و نجومی

ایرانیان یکی از دقیق‌ترین تقویم‌های جهان را داشتند؛
تقویم اوستایی و سپس جلالی (دوران اسلامی) ادامهٔ همان سنت است.

● متون ریاضی ساسانی

در «گنجک»‌های دورهٔ ساسانی مباحث حساب و نجوم وجود داشته است.
مدیریت مالی، مالیات، تقسیم زمین و مهندسی آب‌راه‌ها نیازمند حساب بوده.

 ۲. دورهٔ آغازین اسلام تا سدهٔ چهارم هجری

ایران پس از ورود اسلام، مرکز بزرگ نهضت ترجمه و تولید علم شد.

● ظهور ریاضیدانان ایرانی در بغداد

در بیت‌الحکمه و مکتب بغداد، بزرگان ایرانی نقش اساسی داشتند:

• محمد بن موسی خوارزمی
  بنیان‌گذار «جبر» و «الگوریتم».
  کتاب الجبر و المقابله او مسیر ریاضی جهان را تغییر داد.

• ابومشعر بلخی، ابوعبدالله خوارزمی، حجاج بن یوسف
  در حساب، هندسه و نجوم فعال بودند.

این دوره، زمان آغاز تولید ریاضی اسلامی – ایرانی است.

 ۳. دورهٔ طلایی ایران (سده ۴ تا ۷ هجری)

دورانی که ریاضیات ایرانی به اوج جهانی رسید.
حکومت آل‌بویه، سامانیان، غزنویان و سلجوقیان زمینهٔ شکوفایی علمی را فراهم کردند.

مهم‌ترین دانشمندان:

⭐ ۱. ابوریحان بیرونی

ریاضیدان، فیلسوف و دانشمند جامع‌الاطراف.

• اندازه‌گیری شعاع زمین با روش کاملاً ریاضی
• آثار مهم در هندسه، نجوم، گاه‌شماری
• نظریه‌های دقیق در مثلثات کروی

⭐ ۲. ابن‌سینا

در شفا و نجات مباحث هندسه، کمیت، پیوستگی و فلسفهٔ ریاضیات را مطرح کرد.

⭐ ۳. عمر خیام

• حل معادلات درجهٔ سوم با هندسه
• رساله در تقسیم کمان
• اصلاح تقویم جلالی
• کارهای بنیادی در نظریهٔ نسبت‌ها (توسعهٔ بحث اقلیدسی)

⭐ ۴. نصیرالدین طوسی

• بنیان‌گذار رصدخانهٔ مراغه
• تأسیس «مکتب هندسهٔ ایرانی»
• نوآوری در مثلثات: مثلثات را از نجوم جدا کرد

⭐ ۵. قطب‌الدین شیرازی، کاشانی، غیاث‌الدین جمشید

جمشید کاشانی تقریب π را با دقت فوق‌العاده محاسبه کرد.

این دوران، عصر شکوفایی هندسه، حساب، نجوم و جبر ایرانی است.

 ۴. ریاضیات در دورهٔ تیموری، صفوی و قاجار

این دوره‌ها شاهد ادامهٔ فعالیت‌های ریاضی بود، هرچند سرعت پیشرفت کمتر شد.

● ریاضی در هنر

• معماری شاهکارهای صفوی (مسجد شیخ لطف‌الله، مسجد امام، گنبد سلطانیه)
• هندسهٔ اسلامی، مقرنس، کاشی‌کاری، اسلیمی
  هندسهٔ ایرانی در این دوران به اوج زیبایی هنری رسید.

● ریاضی‌دانانی چون

• شرف‌الدین یزدی
• عبدالقادر مراغی (هنر و موسیقی)
• ریاضی‌دانان مکتب اصفهان

ریاضیات در این دوره بیشتر در خدمت معماری، هنر و نجوم بود.

 ۵. ریاضیات در ایران معاصر (دورهٔ جدید)

● آغاز نوسازی علمی

از دورهٔ قاجار و مشروطه، ریاضیات مدرن اروپا وارد ایران شد،
با ترجمهٔ کتاب‌ها و تأسیس دانشگاه تهران (۱۳۱۳).

● ایران پس از دههٔ ۱۳۴۰

• ایجاد گروه‌های ریاضی در دانشگاه‌های تهران، شیراز، مشهد، تبریز
• ارتباط علمی با اروپا و آمریکا
• رشد نسل جدید ریاضی‌دانان ایرانی

● ایران پس از انقلاب

با وجود محدودیت‌ها، ایران در برخی شاخه‌ها پیشرفت چشمگیر داشت:

• آنالیز هارمونیک مجرد (ایران یکی از قطب‌های جهانی)
• جبر، آنالیز، هندسه، نظریه گراف
• شرکت فعال در کنفرانس‌های جهانی
• حضور پژوهشگران ایرانی در مراکز بین‌المللی

● شخصیت‌های برجسته معاصر

• پروفسور مریم میرزاخانی (اوّلین زن برندهٔ جایزه فیلدز)
• استادان برجستهٔ آنالیز، ریاضیات کاربردی، جبر، توپولوژی و …

 تهیه و تنظیم

دکتر علی رجالی