داستان اصحاب الاخدود

باسمه تعالی

داستان اصحاب الاُخدود

. این داستان یکی از عمیق‌ترین و عبرت‌آموزترین حکایات قرآنی است که در سوره بُروج، آیات ۴ تا ۱۰ آمده است.

 داستان اصحاب الاُخدود 

متن داستان:

در روزگاری دور، پادشاهی ستمگر بر سرزمینی حکمرانی می‌کرد که مردم آن سرزمین را مجبور به پرستش خویش کرده بود. او ادعای خدایی داشت و می‌خواست همه، تنها او را به‌عنوان رب و معبود بپذیرند. اما در میان مردم، کسانی بودند که به توحید ایمان آورده بودند و تنها خدای یگانه را پرستش می‌کردند.

در آن دوران، جوانی از اهل توحید، به حکمت و بینش الهی دست یافت. خداوند او را هدایت کرده و او با ایمان راستین، معجزاتی نشان می‌داد. مردم به او ایمان آوردند و این خبر به گوش پادشاه رسید.

پادشاه آن جوان را فراخواند و خواستار آن شد که از دین حق بازگردد. اما جوان با شجاعت ایستاد و گفت: «خدای من و خدای تو، تنها خداوند آسمان‌ها و زمین است، نه تو».

پادشاه خشمگین شد و دستور داد او را به سخت‌ترین شکنجه‌ها گرفتار کنند، اما او از ایمان دست نکشید. مردم نیز، که به‌واسطه‌ی آن جوان هدایت یافته بودند، به حق گرویدند.

پادشاه که از ایمان مردم به ستوه آمد، دستور داد گودال‌هایی از آتش (اُخدود) در زمین حفر کنند و شعله‌های سوزان در آن افروختند. سپس فرمان داد هرکس از مردم، از دین حق بازنگردد، او را در آتش افکنند.

اما مردم با ایمانی استوار، از عقیده‌ی توحیدی خود دست برنداشتند. حتی زن مؤمنی با کودک خردسال خود آمد. خواستند او را به آتش اندازند، دلش لرزید. اما نوزاد با قدرت الهی به زبان آمد و گفت:
«ای مادر! صبر کن که تو بر حقّی!»
زن دل‌گرم شد و همراه فرزند، عاشقانه در آتش رفت و جان باخت.

خداوند در سوره بروج می‌فرماید:

قُتِلَ أَصحابُ الأُخدود، النّارِ ذاتِ الوقود، إِذْ هُمْ عَلَیْها قُعُود، وَ هُمْ عَلی ما یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنینَ شُهُود
مرگ و نابودی بر اصحاب الاُخدود، آنان که آتش سوزان فراهم کردند و خود بر آن نظاره‌گر بودند و از شکنجه مؤمنان لذت می‌بردند.

اما خداوند می‌فرماید:

وَ مَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ
تنها گناه این مؤمنان آن بود که به خدای مقتدر و ستوده ایمان آوردند.

تحلیل و تفسیر عرفانی و اخلاقی:

1. راه ایمان، همراه با امتحان است
   مؤمنان اصحاب الاُخدود، در راه خدا از همه چیز خود گذشتند؛ جان، فرزند و راحتی دنیا را فدای عقیده‌ی توحیدی کردند. این نمونه‌ی اوج ایمان حقیقی است.

2. قساوت اهل دنیا و استقامت اهل دل
   ظالمان اصحاب اُخدود، آن‌چنان دل‌سنگ بودند که خود کنار آتش نشستند و سوختن مؤمنان را نظاره کردند. این نماد انسان‌هایی است که در بند شهوت قدرت گرفتار شده‌اند و نور دلشان خاموش گشته است.

3. سوز عشق بر آتش دنیا چیره است
   زن مؤمنی که با نوزادش در آتش رفت، به ما می‌آموزد که محبت به خدا حتی بر غریزه مادری غالب می‌شود. در عرفان، این را فنا فی الله می‌نامند؛ جایی که عاشق، وجود خود را در راه معشوق می‌سوزاند.

4. آتش آزمایش، آتش تطهیر است
   برای مؤمنان، آتش دنیا سبب پاکی و عروج روح می‌شود. همچنان‌که ابراهیم در آتش، گلزار یافت، این مؤمنان نیز در آتش دنیا، به نور ابدی رسیدند.

5. نکوهش ظلم و بیدادگری
   داستان اصحاب الاُخدود، هشداری است به حاکمان و ظالمان که ظلم پایدار نیست. عاقبتِ پادشاه، هلاکت و خسران بود، و مؤمنان به بهشت جاودان رسیدند.

نتیجه اخلاقی:

هر انسان آزاده‌ای باید بداند که دنیا محل امتحان است؛ گاه مال، گاه قدرت و گاه ایمان. اصحاب الاُخدود، چراغ هدایتند برای کسانی که در برابر ظلم، ایستادگی را بر عافیت ترجیح می‌دهند. آنان که در راه حق و عدالت، آتش را بر خفت تسلیم ترجیح دادند.

تهیه و تنظیم

دکتر علی رجالی 

تحلیلی بر داستان اصحاب الجنه

باسمه تعالی

داستان اصحاب الجنة (حکایت ۳۴)

برگرفته از قرآن کریم – سوره قلم، آیات ۱۷ تا ۳۳

متن نثر با تحلیل:

به نام خدای جلال و شکوه، که عطای خود را به دل و جان انسان‌ها می‌بخشد. خداوندی که آفریننده‌ی خورشید و ماه است، و اوست که هم روزی‌دهنده است و هم هدایت‌کننده‌ی راه بشر. خدایی که عادل و وفادار است و اگر بنده‌ای دچار جفا و ظلم شود، آتش قهر او حتی باغ‌های سرسبز را خواهد سوزاند. همان خدایی که از دریای حکمت خود، به اهل دل، نوری می‌بخشد که راه و نشانه‌های حقیقت را بیابند.

این داستانی است از اولیای خدا، که به‌خاطر رضای الهی به نظم درآورده‌ام تا برای اهل بصیرت، پندی باشد. پیامی روشن است که "احسان" باقی می‌ماند، نه مال و ثروت؛ این حقیقتی است که در آیات قرآن نیز آمده و همواره روشن و زنده است.

در روزگاری پیشین، مردی خداشناس و خداترس می‌زیست. رفتار و کردار او مایه‌ی عبرت دیگران بود. او باغی داشت پر از میوه‌های گوناگون و سبزه‌زارهای باصفا. در آن باغ، نوای رحمت و بخشش شنیده می‌شد، زیرا صاحب آن هر ساله از محصول باغ، بارها می‌چید و به نیازمندان می‌بخشید. او یاوری بود برای بی‌یاران.

خداوند نیز از دلِ بخشنده‌ی آن مرد، خشنود بود. زمین به واسطه‌ی کرم او بهشت‌گونه شده بود. درختان پرثمر بودند، و زمین، پُر از سبزه و طراوت. شاخه‌ها از میوه آکنده بود، و آن مرد به برکت صد نعمت الهی، هرچه می‌خواست می‌چید.

اما پس از مرگ آن باغبانِ بخشنده، نشاط و عطر بخشش از آن باغ رخت بربست. وارثان او گفتند: اکنون که پدر رفته، دیگر بخشیدن چه سود؟ دنیا جای تلاش و انباشت مال است، نه جود و بخشندگی.

یکی از آنان گفت: اکنون ما وارثان این باغ هستیم و نمی‌خواهیم کسی را در آن شریک کنیم. سحرگاه، از خواب برخاستند و با شتاب به سوی درختان رفتند تا بهره‌ای ببرند و همه‌ی نعمت را برای خود نگه دارند.

آنان غافل بودند که "چشم خدا" لحظه‌به‌لحظه ناظر و آگاه بر اعمال آنان است. مانند اصحاب الجنة در قرآن، که زمانی فقرا را ندیدند و به آنان بی‌توجهی کردند، خداوند به قهر خویش آتشی بر باغ آنان زد.

صاعقه، آتش و طوفان بر باغ فرود آمد. ناگهان همه‌چیز به ویرانی تبدیل شد. نه از برگ و نه از میوه خبری ماند؛ فقط خاموشی و افسوس.

یکی از آنان با حیرت گفت: چه شد که ما به این حال افتادیم؟ نه باغی ماند، نه نعمتی، نه منظره‌ای زیبا.

پاسخ روشن بود: خداوند، ما را به سزای اعمال‌مان رساند و باغ و نعمت را از ما گرفت. چرا؟ چون از آه فقیران و رنج مستمندان غافل بودیم و بخششی نکردیم. خداوند نیز خوان نعمت را از ما برچید.

اگر انسان بی‌شرم و گستاخ شود و قدر نعمت الهی را نداند، آتشی آسمانی بر او نازل خواهد شد. اگر شکر نعمت را به‌درستی به جا نیاورد، آن نعمت از کف او خواهد رفت.

دنیا سراسر امتحان است؛ چه در سختی و درد، و چه در راحتی و رفاه. اگر توبه کنید و بخشش پیشه سازید، خداوند به شما نغمه‌های زیبای رحمت عطا خواهد کرد.

تحلیل و تفسیر عرفانی – اخلاقی:

۱. بخشندگی، ضامن بقاء نعمت است
این داستان بازتابی از قانون الهی است: نعمت با بخشش باقی می‌ماند، و با بخل نابود می‌شود. بخشش همان زکات نعمت است، و اگر ادا نشود، خود نعمت به نقمت تبدیل می‌شود.

۲. نظارت دائمی الهی بر انسان‌ها
وارثان باغ، گمان می‌کردند در پنهان، هر چه خواهند می‌توانند بکنند. اما حقیقت این است که خداوند ناظر و آگاه بر همه اعمال انسان است: «وَاللهُ عَلى کُلِّ شَیءٍ رَقیب».

3. دنیا؛ میدان امتحان است
   خیر و شر، ثروت و فقر، همه ابزار امتحان‌اند. کسانی که تنها در راحتی خدا را می‌جویند و در زمان مال‌اندوزی، از یاد فقرا غافل می‌شوند، در امتحان الهی مردود خواهند شد.

4. آه مظلوم، ویران‌کننده است
   در روایت‌ها آمده است: «اتّقوا دعوة المظلوم»، یعنی از دعای ستمدیده بترسید. در این داستان نیز آه نیازمندان، موجب نابودی نعمت شد.

5. توبه، راه نجات است
   در پایان، شاعر تذکر می‌دهد: راه بازگشت همیشه هست. اگر توبه کنیم و به احسان بازگردیم، خداوند نعمت‌های نو و هزاران نغمه‌ی رحمت به ما خواهد داد.

نویسنده

دکتر علی رجالی 

مثنوی اصحاب الجنه(حکایت(۳۴))

باسمه تعالی
مثنوی اصحاب الجنه
حکایت (۳۴)

 

به نام خدای جلال و شکوه
که بخشد عطا را، به قلب و به روح

 

 

به اسم خداوند خورشید و ماه
که بخشنده‌ی رزق و بخشنده‌ راه

 

 

خداوند عدل و خدای وفا
که بنشاند آتش به باغ جفا

 

ز حکمت دهد فیض بر اهل جان
که بنمایدت راهِ نور و نشان

 

 

یکی قصه از اولیایِ خدا
سرایم به شعر و رضای خدا

 

 

من این قصه گویم به اهل نظر
که احسان بماند، نه مال و نه زر

 

 

که آمد در آیات فرقان پاک
بود پند آن، زنده و تابناک

 

 

در آن دهر، مردی خداترس بود
که اعمال او عبرت و درس بود

 

 

ز باغی پر از میوه و سبزه‌زار
نوایی ز رحمت بود آشکار

 

 

چو می‌چید هر سال از آن باغ بار
ز بخشش شد او یار بی‌یار و یار

 

 

خدا شاد از آن دل‌نواز و کریم
زمین شد ز بخشش چو باغ نعیم

 

 

درختان پر از برگ و بار و صفا
زمین پر ز سبزه، ز لطف خدا

 

 

در آن باغ، شاخه پر از میوه شد
ز صد نعمت حق، همه چیده شد

 

 

 

پس از مرگ آن باغبانِ دلیر
نماند نشاطی ، نماند عبیر

 

 

بگفتند: دیگر عطا را چه سود؟
که دنیا بود جای کوشش، نه جود

 

 

یکی گفت: ما این زمان وارثیم

نخواهیم کس را شریک و سهیم

 

 

 

سحر گه چو آمد، ز خواب آمدند
به سوی درختان ، شتاب آمدند

 

 

نخواهیم چیزی برد کس ز باغ
که این مال ما شد، نه راه و چراغ

 

 

 

 ندانند هر لحظه چشم خدا
 بود ناظر و واقف از حال ما

 

 

 

 

چو اصحاب الجنة ندیدند فقر
خدا زد شراره به نعمت، ز قهر

 

 

 

ز طوفان و صاعق، ز آتش، شرر
در آن باغ زد شعله‌ی بی‌خبر

 

 

 

 

 

 

ندیدند زآن سبزه و برگ و بار
فقط بود ویران و خاموش و زار

 

 

یکی گفت: ما را چه آمد به سر؟
نه باغی، نه نعمت، نه زیبا نظر

 

 

 

خداوند، ما را بدین‌سان گرفت
ز ما نعمت و باغ و بستان گرفت

 

 

ز آه فقیران و درماندگان
چنین شد که نعمت نماند امان

 

چو بخشش نکردند بر مستمند
خدا نعمت از خوان ایشان بکند

 

 

اگر بی‌حیایی شود آشکار
زند آتشی بر سرِ نابکار

 

 

اگر شکر نعمت ندانید راست
ز دست شما نعمت آید به کاست

 

 

که دنیا سراسر بود امتحان
چه با درد و محنت، چه با بوستان

 

 

 

 

چو توبه کنی و ببخشی عطا
بیابی " رجالی" ، هزاران نوا

 

 

 

 

 

سراینده
دکتر علی رجالی 

مثنوی اصحاب الجنه

باشمه تعالی

حکایت منظوم «اصحاب الجنة»

سروده‌ی: دکتر علی رجالی

 

در حال ویرایش

مقدمه

 

یکی از حکایت‌های پرمغز قرآن کریم، سرگذشت گروهی از مردمان است که در سوره‌ی مبارکه‌ی قلم، آیات ۱۷ تا ۳۳، با عنوان اصحاب الجنّه ذکر شده‌اند. این حکایت، ماجرای نعمت الهی، آزمون بخل و بخشش، و عاقبت عبرت‌آموز انسان در دنیا را به زیبایی بیان می‌کند. مردی صالح و بخشنده، باغی پربرکت داشت و از ثمرات آن به مستمندان می‌بخشید. پس از وفات او، فرزندانش تصمیم گرفتند راه بخل در پیش گیرند و فقرا را از نعمت الهی محروم سازند. نتیجه آن شد که در دل شب، به مشیّت الهی، باغ نابود شد و تنها پشیمانی برایشان ماند.

این منظومه‌ی ۳۰۰ بیتی با الهام از این آیات، به نظم درآمده است تا هم شرح و تفسیری منظوم بر آیه‌های نورانی قرآن باشد، و هم آینه‌ای اخلاقی و اجتماعی برای انسان معاصر که در آزمون مال و نعمت گرفتار غفلت و خودخواهی است.

در این سروده، سعی شده است مضمون آیات قرآن با زبانی روان، در وزن حماسی شاهنامه‌ای (فعلاتن فعلاتن فعلاتن فَعْلن) بیان گردد تا علاوه بر محتوا، صورت هنری و آهنگین نیز جاذبه‌ای دوچندان برای مخاطب ایجاد کند.

باشد که خواننده‌ی فرهیخته، با تأمل در این سرگذشت، راه احسان و بخشش پیش گیرد و از فرجام بخل و دنیاطلبی عبرت گیرد.

والله ولیّ التوفیق

فهرست مطالب

عنوان اثر: حکایت منظوم اصحاب الجنّه
سراینده: دکتر علی رجالی
قالب: مثنوی (۳۰۰ بیت) – وزن شاهنامه‌ای
منبع الهام: سوره‌ی قلم، آیات ۱۷ تا ۳۳

بخش اول: نعمت و آزمون (بیت‌های ۱ تا ۱۰۰)

– معرفی باغ و مرد صالح
– بخشش به فقرا و برکت الهی
– مرگ پدر و طمع فرزندان
– تصمیم پنهانی برای بخل و چیدن ثمره

بخش دوم: عذاب و پشیمانی (بیت‌های ۱۰۱ تا ۲۰۰)

– نابودی باغ به مشیّت الهی
– حیرت و تردید فرزندان
– اعتراف به گناه و استغفار
– عبرت‌گیری از عذاب و درک ناپایداری دنیا

بخش سوم: پند و عبرت (بیت‌های ۲۰۱ تا ۳۰۰)

– پیام‌های اخلاقی قرآن درباره بخل و بخشش
– ارزش احسان و خطر غفلت
– ناپایداری مال و دنیا
– نیایش و تضرع پایانی به درگاه خداوند

 مقدمه:

به نام خدای جلال و کمال
که بخشد ز رحمت، عطا بی‌زوال
ز حکمت، دهد درس بر اهل دل
که بنماید از راه حق، هر سبل
یکی قصه از نیک‌نامان دین
بگفتم به شعر از رهِ نور و بین
که آمد در آیات فرقان پاک
بود پند آن، زنده و تابناک
«اصحاب الجنة» گروهی به بخل
فکندند در باغ نعمت، شق‌القمر
چو بخشش نکردند در راه حق
بشد نعمت از دستشان در طبق
من این قصه را کرده‌ام منظمی
ز نور و ز پند، گوهر عالمی
که باشد چراغی به راهِ بشر
که احسان بماند، نه مال و گهر

 فهرست منظومه:

۱. بخش یکم: نعمت و آزمون (بیت‌های ۱ تا ۱۰۰)

– وصف مرد بخشنده و باغ پربار
– مرگ پدر، طمع فرزندان
– تصمیم پنهان به بخل و آزمایش الهی

۲. بخش دوم: عذاب و پشیمانی (بیت‌های ۱۰۱ تا ۲۰۰)

– شب رفتن به باغ، نابودی ناگهانی
– حیرت و ندامت فرزندان
– گفت‌وگو با خود و یاد خدا

۳. بخش سوم: پند و عبرت (بیت‌های ۲۰۱ تا ۳۰۰)

– پیام‌های قرآنی: بخل و بخشش
– سرانجام دنیا و قیامت
– دعا و نیایش پایانی

بخش یکم: نعمت و آزمون (حدود ۱۰۰ بیت)

• توصیف آن مرد نیکوکار و باغ پربار
• بخشش به فقرا، شکر نعمت، برکت الهی
• مرگ پدر، طمع فرزندان، تصمیم به بخل
• آغاز آزمون الهی، گفت‌وگوی پنهانی فرزندان

بخش دوم: عذاب و نابودی (حدود ۱۰۰ بیت)

• شب رفتن به باغ، تصمیم به ندادن حق فقرا
• عذاب الهی، آتش یا صاعقه، نابودی باغ
• بهت و حیرت فرزندان، پشیمانی
• گفت‌وگوی میان آن‌ها: «مگر نگفتم خدا را یاد کنید؟»

بخش سوم: پند و عبرت (حدود ۱۰۰ بیت)

• بازگشت به خدا، اعتراف به گناه
• بیان پیام قرآنی: "کذلک العذاب و لعذاب الاخرة اکبر"
• خطاب به اهل دنیا: شکر کنید پیش از آنکه دیر شود
• نتیجه اخلاقی: «نعمت با شکر می‌ماند، با بخل می‌گریزد»

نمونه آغازین، ۱۰ بیت نخست 

به نام خداوند خورشید و ماه
که بخشنده‌ی رزق و بخشنده‌ راه
خداوند عدل و خدای وفا
که بنشاند آتش به باغ جفا
در آن دهر، مردی خداترس بود
دلش پاک و بخشنده‌ی روز بود
ز باغی پربرکت و سبز و خوش
نوا می‌رسید از کرم بر سروش
چو می‌چید از آن باغ، هر سال بار
ببخشید بر بینوایانِ یار
خدای از دلش شادمان می‌شد
زمین از کرم‌های او گُل شد
چو رفت آن بزرگ از جهان فنا
بماندند فرزند با مالِ ما
بگفتند: دیگر ندهیم چیز
که داریم خود کار و فکرت، عزیز
سحرگاه برخیز و بی‌هیچ درنگ
بچینیم این بار بی رنج و ننگ
نخواهیم از باغ چیزی کسی
ببرد، که این مال ما هست و بس

 

 

بخش یکم: نعمت و آزمون

ز باغی که از مهر یزدان شکفت
نصیب فقیران ز هر سوی رفت
پدر چون شنید از فقیران خبر
دلش گشت لبریز از خیر و ظفر
نمی‌خواست اندوخته مال را
همی خواست رضوان و اقبال را
چو می‌داد روزی به مسکین و یار
خدا داد او را هزاران ثمار
درختان پر از برگ و بار و صفا
زمین پر ز سبزه، هوا پر نوا
ز هر سو همی موج زد چشمه‌ای
ز لطف خدا و کرم رهنمای
پر از میوه شد شاخ‌های بلند
ز الطاف یزدان، ز رزق خداوند
چو شد موسم چیدن از باغ او
فقیران بیامد به آواز نو
پدر گفت: «برگیر، این مال توست
ز مال خداوند، نه مال پوست»
نخواهد خدا بنده‌ی خویش را
که در مال دنیا کند ریش را

---

پدر بود در بند لطف و کرم
ز دنیا نگیرد به دل بیش و کم
چو بگذشت آن مرد نیکو سرشت
فرود آمد از باغ و دنیا، بهشت
پسرها شدند آن زمان، مالکِ
همان باغ و آن نعمتِ سالکِ
یکی گفت: «ما این زمان وارثیم
نخواهیم بر گنج، کس را سهیم
نمی‌باید این بار، از باغ ما
کسی برگزیند به رسم وفا»
دگر گفت: «باید سحرگاه زود
برویم و برچینم این برگ و دود»
سحرگه برویم، پنهان ز خلق
نماند به این باغ، جز دست و حلق
نیاید کسی سوی باغِ پدر
که ما وارثیم و همه محترم
ز مسکین نترسیم و از ناله‌اش
که بگسست از باغ، پیوندش

---

سحرگاه برخاستند از سرای
نه با یاد حق، نی به دل روشنای
به پنهانی و با دل پر غرور
ز باغ و ز نعمت، شده مغرور
بگفتند با هم: «مبادا کسی
شود آگه از باغ پر میوه‌سی»
«کنیم این عمل بی‌خبر از جهان
ببندیم بر فقر، راه امان»
ندانستند آن دم که چشم خدا
به هر کارشان می‌زند از فرا
که یزدان نگردد فراموشکار
زند آتشی، گر نباشد وقار
ندیدند آن شب چه آمد پدید
خداوند، آن باغ را برکشید

---

ز طوفان و صاعق، ز آتش، شرر
در آن باغ زد شعله‌ی بی‌خبر
زمین گشت تیره، درختان تهی
همه نعمت و باغ، شد آگهی
سحرگه چو آمد، رسیدند باز
به باغی که دیگر نداشت راز
یکی گفت: «ما گم شدیم ای برادر
نباشد این‌جا باغ پدر
مگر راه را ما خطا رفته‌ایم
ز باغ پدر بی‌وفا گشته‌ایم»
دگر گفت: «نه، این همان جای ماست
ولی نعمت از ما جدا گشته راست»
خداوند، ما را بدین‌سان گرفت
ز ما نعمت و باغ و حاصل گرفت

---

بگفت آن یکی: «ای گروه سیاه
مگر یاد حق را نگفتید راه؟
مگر من نگفتم: خدا را سَپاس
که نعمت ز شکر، گردد اساس»
همه گفتند: «ای داور نیک‌خواه
ز ما برده‌ای این عطای نگاه
سُبحانَکَ ربّی، گنه کرد ما
ستم بر دل و جان خود کرد ما»
به زاری بگفتند با روی زرد
که این باغ را ما نشاید نبرد

 

مثنوی «اصحاب الجنّه» — بخش دوم: عذاب و نابودی

۹۱) شبانگاه در باغ، طوفان رسید
همه برگ و بارش ز بنیاد چید
۹۲) ز آتش، شراری برآمد بلند
که سوزاند شاخ و درختان قند
۹۳) نماند آن شکوه و بر و برگ و بار
ز باغی که می‌داد صدگونه کار
۹۴) ز رحمت بریده شدند آن زمان
چو بخل آوردند بر هم نشان
۹۵) سحر شد، پسرها برون آمدند
به سوی همان باغ، چون سرزند
۹۶) همی رفت با هم، گروهی سیاه
ندیدند گرداگرد خود هیچ راه
۹۷) چو دیدند آن باغ بی برگ و بار
ز حیرت برآمد دل و جان فگار
۹۸) یکی گفت: «گم گشته راه درست
نباشد چنین باغ، ویران و سست»
۹۹) دگر گفت: «نه! این همان باغ ماست
که طوفان بر آن زد، بر این نقش و راست»
۱۰۰) «خدا کرد آنچه سزا بود ما
که بخل آوریدیم و گم شد وفا»

---

۱۰۱) فغان شد ز هر سو در آن جمع پست
نداشته دل جز پشیمانی و بست
۱۰۲) یکی گفت: «من گفته بودم شما
که شکر آرید از خدای سَما»
۱۰۳) «نگفتید سبحان ربِّ کریم
ز حق غافل و دل پر از جور و بیم»
۱۰۴) همه گفتند: «حقا که حق است این
که گم کرده‌ایم آن سلوک یقین»
۱۰۵) «بکردیم بخل و فراموش شد
ز باغ، آن کرامت، که خاموش شد»
۱۰۶) «ز آه فقیران، چنین شد عیان
که بر ما نماند آن عطای جهان»
۱۰۷) «سبحان ربی! که ما ظالمیم
به خود کرده‌ایم این بلا را عظیم»
۱۰۸) چو نادم شدند آن گروه گنه
به درگاه یزدان، شدند از همه
۱۰۹) بگفتند: «ما را دگر بار بخش
به احسان خود، ده عطایی به نقش»
۱۱۰) «گر این‌بار بر ما ببخشی خطا
دگر شکر گوییم، در هر دعا»

---

۱۱۱) ندا آمد از عرش پروردگار:
«که این است کیفر، به هنگام کار
۱۱۲) «اگر شکر نعمت ندانید راست
ز دست شما نعمت آید به کاست
۱۱۳) «که دنیا سراسر بود امتحان
چه با درد و محنت، چه با بوستان»
۱۱۴) «شما در نعیمت، ز یاد من
شدید ای پسرها، همه بی‌وطن»
۱۱۵) «اگر توبه آرید، شاید امید
که باغی دگر بر شما برچکید»
۱۱۶) «ولیکن بدانید، دنیای دون
نپاید، اگر راه گردد زبون»
۱۱۷) چو گفت این سخن حق به گوش همه
به خاک افکندند سر، با دُعاء
۱۱۸) یکی گفت: «یا رب! ز ما درگذر
به نیکی نگه کن به این برگ و بر»
۱۱۹) دگر گفت: «نعمت، به فقر است راست
که با فقرا نعمت آید به کاست»
۱۲۰) یکی گریه می‌کرد با آه و درد
که این بخل، ما را به دوزخ سپرد

۱۲۱) چو شد توبه‌شان بر خدا آشکار
ز درگاه آمد پیام و شعار
۱۲۲) «که بخشنده‌ام، گر پشیمان شوید
ز راه خطا، سوی ایمان شوید»
۱۲۳) «ولیکن ندانید کی، کی رسد
ز نو آن عطا بر شما، بی‌عدد»
۱۲۴) «که دنیا محلِّ سُلوک و فناست
نه جاوید این نعمت و این ریاست»
۱۲۵) «بر این قصه پند است، ای مرد عقل
که در مال دنیا نبندید نقل»
۱۲۶) «مبادا شود بنده مغرور مال
که ناگه رسد قهر از ذوالجلال»
۱۲۷) «ببخش آنچه یزدان عطا کرده‌ات
که از اوست نعمت، نه از حُسن و جَدت»
۱۲۸) «اگر بخل ورزی، به دوزخ روی
اگر بخشش آری، به رضوان شوی»
۱۲۹) «که نعمت به شکر است پاینده‌تر
به بخل آید از باغ، ریزش به سر»
۱۳۰) «به عبرت نگه کن به اصحاب باغ
که گشتند از آن بخل، در نار و داغ»

۱۳۱) چنین است دنیا، پر از ناپدید
که هر لحظه از وی شود باغ، بید
۱۳۲) چو بخشش کنی، باغ باقی بود
وگر بخل، آن نعمت اندک بود
۱۳۳) به فقر است نزد خداوندِ حق
بزرگی، نه مال و نه جامه و دق
۱۳۴) چه بسیار باغی که پر نعمت است
ولی در درون، شعله‌ی آفت است
۱۳۵) چه بسیار مردی که دارد زر و سیم
ولی خالی است از حقیقت، ز بیم
۱۳۶) فریبش دهد مال و مکنت، به خاک
که فردا شود هم‌چو اصحاب باغ
۱۳۷) چو بر خاک افتد ز غرورش بلند
ببیند که نعمت نپایید چند
۱۳۸) بگوید: «چه کردم، که این شد عیان
نماندم به دنیا، نه یار و نه جان»
۱۳۹) بگرید ز بخل و ز نادانیش
که بگذاشت از خود، نیکی و بیش
۱۴۰) و آنک بخشید و دل داشت نرم
رسد در بهشت و شود نزد حرم

 

۱۴۰) و آنک بخشید و دل داشت نرم

رسد در بهشت و شود نزد حرم
۱۴۱) نه از مال دنیا شود بنده فرد
که دارا شود، گر دلش پاک و مرد
۱۴۲) خدا را بباید ستودن به وقت
که نعمت دهد یا که گیرد به سخت
۱۴۳) دل بنده باید پر از شکر و مهر
نه پرکینه و بخل و اندیشه‌ی قهر
۱۴۴) چو نعمت نماند، مکن آه و درد
که نعمت به هر کس، نپاید چو گرد
۱۴۵) برادر! چو داری ز رزقِ خدا
نرنجان دلِ بینوایانِ ما
۱۴۶) ببخش آنچه دادی خداوند پاک
مکِش نعمتش را به بخل و هلاک
۱۴۷) مبادا شوی چون اصحاب باغ
که در بخل گشتند در نار و داغ
۱۴۸) مبادا ز خود بینی و زور و زر
شوی کور و گم، بی‌خبر از نظر
۱۴۹) که روزی رسد مرگ بر جان تو
نباشد نه باغ و نه سامان تو
۱۵۰) تو ماندی و پرونده‌ی کارها
بماند آنچه کردی ز اسرارها

---

۱۵۱) چو فردا شود باز محشر پدید
شود کار آن بنده‌ی کینه‌کید
۱۵۲) ببیند که بخلش چه آتش فکند
ز دنیا چه مانده‌ست جز آه و بند
۱۵۳) خدا گویدش: «کاش می‌بخشیدی
به درگاه ما روی می‌آوردی»
۱۵۴) نگوید که زر داشتم بیش از این
بگوید که بخل آوردم در زمین
۱۵۵) به حسرت نگه می‌کند سوی خاک
که آن باغ پر بار شد دود و خاک
۱۵۶) نه بخشید در راه رضوان خویش
نه پرورد دل را ز ایمان و بیش
۱۵۷) و آنکس که نعمت به راه خدا
ببخشد، شود بنده‌ی با صفا
۱۵۸) رود سوی جنّت، شود در امان
به رحمت رسد در میانِ جنان
۱۵۹) خدا دوست دارد دل بخشش‌گر
نه دل‌های بخیل و بی‌اعتبر
۱۶۰) که نعمت چو از بنده گردد جدا
پشیمان شود آن زمان، بی‌نوا

---

۱۶۱) نباشد پشیمانی‌اش را ثمر
که دیگر نیاید به دستش گهر
۱۶۲) چو فرصت شد این لحظه‌ی عمر، کم
مده نعمتت را به باد ستم
۱۶۳) که فردا نماند ز تو نام و نان
نماند مگر نام تو در زبان
۱۶۴) بگوید خلایق: «چو بخشنده بود
ز نعمت، فقیران را افکنده بود»
۱۶۵) و یا گویند: «بخیل و مال‌دوست
که نعمت گرفت و به کس راه نبوست»
۱۶۶) تو باش آنکه بخشش بود رسم تو
نباشد به بخل اندرون اسم تو
۱۶۷) ز هر نعمتی کز خدا داده‌اند
ببخش آنچه باید، که آزاده‌اند
۱۶۸) به احسان شود باغ، پاینده‌تر
به بخل آید از نعمتت زهر و شر
۱۶۹) چو یزدان عطایی دهد در نهان
ببخش آن عطا را به اهلِ جهان
۱۷۰) که با دست بخشنده باشد کمال
نه با بخل و با زرِ بی‌اعتدال

۱۷۱) ز بخل است کز باغ نعمت پرید
ز حسرت، دل از سینه بیرون جهید
۱۷۲) بسا مرد کز مال شد بی‌خبر
چو بخل آمدش چون غباری به سر
۱۷۳) و مردی که داد از دلش مال را
خدا داد او را صفا و نوا
۱۷۴) نگه کن به احوال آن مرد پاک
که داد و نترسید از نقص خاک
۱۷۵) چو بخشنده باشد دل و دست تو
نرنجی ز فردای زشت و عدو
۱۷۶) به دنیا مکن دل، که باقی نماند
ز این باغ، جز یاد و نامی نماند
۱۷۷) همان به که بخشش بود کار تو
که بخشد خدا هم پاداش تو
۱۷۸) از اصحاب جنّت بگیر ای خرد
که بخل آوردند، و شد بد ثمر
۱۷۹) چو یزدان دهد نعمت بی‌حساب
مکن بخل، کان نعمت آید به تاب
۱۸۰) چو آمد سحر، نعمتت شد فنا
چو بخل آمد از دل، شدی بی‌صفا

۱۸۱) بدان، ای برادر، که این زندگی
به احسان شود روشن و بندگی
۱۸۲) ز بخشنده بودن نترس از قضا
که بخشش، رساند تو را سوی رضا
۱۸۳) چو بخشنده باشی، تو بخشیده‌ای
به جان خویش هم گل برافشنده‌ای
۱۸۴) مگو مال من هست و باغم پر است
مگو دستِ درویش، ناخوشتر است
۱۸۵) که فردا نمانی و آن مال و زر
شود دست بیگانه، بی‌نام و در
۱۸۶) تو آن به که بخشی، شوی رسته جان
خری آن بهشت از ره آن نشان
۱۸۷) مبادا شوی هم‌چو آن قوم دون
که بخل آمد از ایشان، و شد رهنمون
۱۸۸) ز دنیا نماند جز آه و دود
اگر بخل باشد تو را در وجود
۱۸۹) بر آن باغ دنیا، که فانی بود
مکِش دل، که این باغ جاوید نبود
۱۹۰) همان بهتر آن باغ باقی بود
که آن در بهشت است و پاکی بود

۱۹۱) خری آن بهشت از ره احسان خویش
نه با بخل و با کینه و زر و بیش
۱۹۲) جهان را مکن قبله‌ی آرزو
که فردا شوی خاک، بی‌نام و بو
۱۹۳) نماند از این مال، جز یک کفن
نماند جز اعمال تو در زمن
۱۹۴) پس اکنون که داری ز یزدان عطا
مکن بخل، و بشنو ز ما این ندا
۱۹۵) چو بخشی، خدا بر تو بخشد زیاد
نترسی ز نقصان و مال و فساد
۱۹۶) ز احسان، بهشت آیدت در نظر
ز بخل آیدت شعله‌ی بی‌ثمر
۱۹۷) مبادا که بخل آورد بر تو دام
شود نعمتت دود و خاک و حرام
۱۹۸) بکن شکر یزدان، به هر صبح و شام
که یابد ز شکر، دل تو مرام
۱۹۹) چو یزدان عطا کرد، بخشنده باش
مبند آن عطا را به دل، بی‌خراش
۲۰۰) بترس از سرانجام اصحاب باغ
که سوزد دل و دیده از داغ داغ

 

بخش سوم: پند و عبرت پایانی (بیت‌های ۲۰۱ تا ۳۰۰)

---

۲۰۱) بترس از سرانجام اصحاب باغ
که سوزد دل و دیده از داغ داغ
۲۰۲) اگر نعمت امروز در دست توست
مپندار باقی‌ست بر پَست توست
۲۰۳) ز بخل است گر نعمتت کم شود
به بخشش، دل تو پر از دم شود
۲۰۴) همان لحظه کز دل رود یاد حق
بیاید بر آن نعمتت شور و دق
۲۰۵) نپاید به دنیا نه باغ و نه زر
نپاید به انسان، غرور و نظر
۲۰۶) چو باشد دل از یاد یزدان تهی
شود نعمت از بند بنده رهی
۲۰۷) ز یاد خدا نعمتت پر دوام
ز بخل، آیدت جان پر از زخم و دام
۲۰۸) بگیر این سخن را به جانت پناه
که باشد در این نکته صدگونه راه
۲۰۹) مکن بخل، تا باغ تو سبز ماند
مکن ظلم، تا جان تو پاک ماند
۲۱۰) مبادا شوی هم‌چو آن قوم دون
که در ظلم و بخل آمدند سرنگون

---

۲۱۱) به دنیا مکن دل، که فانی شود
به بخشش، دلت جاودانی شود
۲۱۲) اگر مال داری، ببخش آن به یار
که بخشنده گردد به فردا، سَوار
۲۱۳) چو باشی کریم و دل آگاه تو
شود باغ باقی ز کوتاه تو
۲۱۴) چه نیکو بود بخشش مال پاک
که آید بر آن بنده لطفی ز خاک
۲۱۵) نبینی که اصحاب جنّت چه شد؟
به بخل، آن همه نعمت از دست بد
۲۱۶) همه روزه نادم شدند از خطا
ز بیمِ خدای بزرگ آشنا
۲۱۷) بگفتند: «ما را ببخش ای خدا
که کردیم بخل و شدیم بی‌نوا»
۲۱۸) خدا گفت: «عفو است بر توبه‌کار
ولی بخل، آرد به دوزخ گذار
۲۱۹) مپندار بخل است نشان خرد
که بخل، آتشی در دل مرد خرد
۲۲۰) نبینی که در بخل، صد فتنه است
که بر باغ نعمت چو صاعقه است

---

۲۲۱) چو بخشی، شود رزق تو پر صفا
نیاید به تو وحشت از هر بلا
۲۲۲) مبادا شوی هم‌چو آنان که مال
گرفتند و کردند در بخل حال
۲۲۳) بسا باغ نعمت که از بخل سوخت
بسا دل که از جور آن، زخم دوخت
۲۲۴) بسا مرد غافل که زر در کفش
ولی دوزخ آماده شد بر هدفش
۲۲۵) ز زر نیست عزت، ز بخشش بود
که بخشنده، نزد خدا مقرب بود
۲۲۶) نکوتر بود رزقِ اندک ولی
که باشد به احسان و دل با ولی
۲۲۷) وگر رزق بسیار باشد به دست
ولی بخل و کبر آورد بر تو پَست
۲۲۸) چه نیکو بود عاقبت در کرم
که از بخل خیزد فقط درد و غم
۲۲۹) خداوند روزی ده و رازدار
کند بخشش از بنده‌ی باوقار
۲۳۰) وگر بنده بخل آورد در جهان
شود مال و جانش همه در زیان

---

۲۳۱) بترس از عذاب خدای کریم
که آرد به بخل تو را در جحیم
۲۳۲) که دنیا گذرگاه فانی بود
به احسان، دل بنده جانی بود
۲۳۳) چو فردا شود دفتر کار باز
نماند جز احسان و راه نیاز
۲۳۴) نباشد نه باغ و نه مال و نه زر
نماند مگر آنچه کردی تو در
۲۳۵) ببخش آنچه داری، بمان جاودان
که بخشنده گردد عزیز و جوان
۲۳۶) تو دانی که دنیا بود امتحان
یکی در عطا، دیگر اندر زیان
۲۳۷) چو نعمت رسد، کن شکر آن
که باشد شکر، نگهبان جان
۲۳۸) چو بخل آوردی، بلایت رسد
ز نعمت، به دوزخ رهت بسته شد
۲۳۹) مبادا کنی کار اصحاب باغ
که ماندند در حیرت و آه و داغ
۲۴۰) مبادا شوی چون دل آزرده‌گان
که از بخل گشتند بی‌کار و جان

---

۲۴۱) خدا را بخوان با دل و جان پاک
که بخشش دهد بر تو از خاک و خاک
۲۴۲) مپندار بخل است راه نجات
که بخل آورد در دل، تیر و مات
۲۴۳) ز احسان شود بنده نزد خدا
بهشتی شود، رسته از ما سوا
۲۴۴) چو بخشش کنی، جان تو شاد گردد
به رضوان، تو را رهنمایی کند
۲۴۵) اگر در عطایی، شود دل گشاده
شود در قیامت، بهشتت نهاده
۲۴۶) مبادا دل از بخل تیره کنی
که دوزخ، به جانت حواله کنی
۲۴۷) بخوان آیه‌ی «کذلک العذاب»
که گردد به دل، این کلامت شراب
۲۴۸) «و لعذاب آخرت اکبر است»
به دنیا نپیچی که آن بی‌خبر است
۲۴۹) بدان روز پاداش اعمال توست
نه مال و نه باغ و نه احوال توست
۲۵۰) ز کردار خود، خانه‌ای ساز نو
که بخشش کند بهر تو آبرو

---

۲۵۱) چو دنیا گذر کرد، احسان بماند
ز نیکی، نشان تو در جان بماند
۲۵۲) وگر بخل آری، نماند اثری
جز افسوس و درد و غمِ دیگری
۲۵۳) کنون ای برادر، اگر مال هست
مکش آن به بخل و به دل‌های پَست
۲۵۴) ببخش آنچه دادی خداوند تو
که بخشد خداوند پاداش نو
۲۵۵) چو احسان کنی، باغ باقی شود
وگر بخل، نعمت فنا گردد
۲۵۶) به دنیا مکن دل که فانی بود
به بخشش، بقا جاودانی بود
۲۵۷) خداوند را بندگان کریم
کند یاری و لطف و روزی عظیم
۲۵۸) به احسان، شوی هم‌نشین نبی
به بخل آیدت دوزخ از هر سَبی
۲۵۹) نبینی که اصحاب باغ آن زمان
چو کردند بخل، آمد آن ناگهان
۲۶۰) چو سوخت آن باغ، نماند از ثمر
بماندند با آه و اشک و ضرر

---

۲۶۱) تو ای هوشمند از سخن پند گیر
به دنیا و مالش مکن دل اسیر
۲۶۲) که فردا چو نعمت رود از کف‌ات
نماند جز آن دردِ بی‌عرفه‌ات
۲۶۳) کنون تا که فرصت به دست تو هست
ببخش و مکن دل به مال و به پَست
۲۶۴) ز احسان، تو را عاقبت روشن است
به بخل، آن عاقبت گم شدن است
۲۶۵) نگویم که مال است بی‌فایده
که احسان کند مال را پایه
۲۶۶) چو در مال، احسان نباشد درون
شود آن زر و باغت همه واژگون
۲۶۷) ز بخشش، بهشت آیدت در نظر
به بخل آیدت نار و آتش به سر
۲۶۸) کنون ای برادر، اگر مرد راهی
مکش بخل و آز، آن نشانی
۲۶۹) که بخشنده گردد عزیز خدا
شود عاقبت در رضای خدا
۲۷۰) کنون بشنو این قصه‌ی پر پناه
که باشد چراغی، تو را در سُراغ

---

۲۷۱) نگویم جز آنچه حقایق بود
که بخشش، ره صد فرات بود
۲۷۲) به هر کس که بخشش کند از دلش
خداوند بخشد عطا بر دلش
۲۷۳) ز باغی که سوخت از گناه و بخل
بگیر این پیام و مشو بی‌عقل
۲۷۴) که هر نعمتی دارد آیینه‌ای
ببین در دل آن، رهی نو به پی

پایان بخش سوم: عبرت و دعا

۲۷۵) ز بخشش شود نام تو جاودان
ز بخل آیدت ننگ و عار و زیان
۲۷۶) کسی زنده ماند به احسان و داد
که بخشید نعمت، ز دل بی‌فساد
۲۷۷) وگر بخل ورزد به رزقِ خدای
رود در ره خسر و دوزخ‌سرای
۲۷۸) چه نیکو بود رسم بخشندگان
که روشن بود دل، چو آیندگان
۲۷۹) مکن بخل، کز آسمان قهر حق
فرود آید آتش، بر اهل شک
۲۸۰) چو بخشش کنی، باغ جانت شکوف
شود سبز و خرّم، چو در چشم سوف

---

۲۸۱) جهان نیست جز لحظه‌ای ناپدید
که هر لحظه گردد غنیمت، پدید
۲۸۲) از این لحظه، اندیشه‌ای تازه کن
دل از مال دنیا، سبک‌سازه کن
۲۸۳) نماند از این باغ جز خاطرات
ز دنیا مبر با خود الا حسنات
۲۸۴) ببر با خود احسان و لطف و صفا
مزن دل به مال و به راه جفا
۲۸۵) که فردا به کار آیدت نیکویی
نه زر و نه باغ و نه دل‌جویی
۲۸۶) تو نیکی بجوی از خدای کریم
که نیکی رساند تو را در نعیم
۲۸۷) خداوند بخشد عطا بی‌کران
به آنان که بخشند بر دیگران
۲۸۸) ببخش ای برادر، که فرصت کم است
ز غفلت مدار آن‌چه اندر دلم است
۲۸۹) چو توبه کنی و ببخشی عطا
بیابی ز یزدان، هزاران نوا
۲۹۰) ببینی که باغی دگر بر دهد
که فضل خدا بی‌عدد بر دهد

---

۲۹۱) کنون از حکایت بگیر ای خرد
که این پند جاوید باشد به فرد
۲۹۲) چو یاد خدا در دلت نغمه شد
ز تو بخل و کبر و غرورت برفت
۲۹۳) ببخشد خدا آنچه بخشیده‌ای
که در راه احسان، تو بالیده‌ای
۲۹۴) به جان پاک، احسان بود کار تو
شود پاک دامان، رخسار تو
۲۹۵) ز بخشش شود بنده بالا مقام
شود نزد یزدان، بلند از کلام
۲۹۶) خدایا دلم را ز بخلت رها
ز احسان کن آراسته در ضیاء
۲۹۷) ببخش آن‌چه داری به ما ای خدا
مکن تنگ، روزی و فضل و عطا
۲۹۸) به ما ده دلی پاک و بخشنده‌خوی
ز بخل و گنه، جان ما را بشوی
۲۹۹) رسانم به لطف تو، ای مهربان
به فردوس اعلی، در آن جاودان
۳۰۰) تمام آمد این قصه‌ی پر پیام
بود پند آن بر دل اهل کرام

نتیجه‌گیری

حکایت «اصحاب الجنّه» تنها روایتی تاریخی یا قرآنی نیست، بلکه تصویری روشن از آزمون همیشگی انسان در برابر نعمت‌های الهی است. انسان، هرگاه به نعمتی ظاهری چون مال، مقام، قدرت یا موقعیت اجتماعی دست یابد، در برابر یک دو راهی بزرگ قرار می‌گیرد:
یا آن نعمت را وسیله‌ای برای احسان و خدمت به خلق خدا می‌بیند و از آن بهره‌ای معنوی می‌برد،
یا گرفتار بخل، حرص و خودخواهی می‌شود و با محروم‌ساختن دیگران، خود را از رحمت الهی محروم می‌سازد.

در این سرگذشت قرآنی، فرزندانِ مردی صالح، فرصت شکرگزاری را از دست دادند. آنچه سبب هلاکت آن باغ شد، نه طوفان طبیعی، بلکه طغیان بخل در دل‌ها بود. و خداوند، با نابود ساختن آن نعمت، به آنان آموخت که **مال، باقی نمی‌ماند، مگر آن

تهیه و تنظیم

دکتر علی رجالی 

داستان اصحاب الجنه

باسمه تعالی

داستان کامل اصحاب الجَنّه (بر پایه آیات 17 تا 33 سوره قلم)

زمینه داستان:

خداوند در این سوره می‌فرماید:
ما مردم مکه را با این ماجرا هشدار دادیم، همان‌گونه که اصحاب الجنة (یاران باغ) را آزمایش کردیم؛ چرا که آزمون نعمت، همان‌قدر سخت است که آزمون فقر.

اصل ماجرا:

در گذشته، مردی مؤمن و نیکوکار در شهری (احتمالاً یمن) صاحب باغی پربار بود.
او طبق دستور الهی، حق فقرا را از محصول باغ جدا می‌کرد و به آنان می‌داد.
خداوند هم برکت و نعمت فراوان به باغ او داده بود.

اما وقتی آن مرد از دنیا رفت، فرزندانش گفتند:

ما دیگر به فقرا نمی‌دهیم!
اگر سهم فقرا را ندهیم، خودمان سود بیشتری می‌بریم.
بیایید صبح زود و پنهانی برویم، محصول را بچینیم، پیش از آن‌که نیازمندان مطلع شوند.

خداوند می‌فرماید:

فَانطَلَقُوا وَهُمْ یَتَخَافَتُونَ
آن‌ها پنهانی راه افتادند و با هم آهسته سخن می‌گفتند.

گفتند:

أَلَّا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ
امروز نباید هیچ فقیر و مسکینی وارد باغ شود!

اما خداوند نقشه‌ای دیگر داشت...

عذاب الهی:

در شب، خداوند بلایی آسمانی بر آن باغ فرود آورد.
یا آتش فرستاد، یا صاعقه نازل شد و تمام باغ سوخت و نابود شد.

صبح که فرزندان به باغ رسیدند، گفتند:

إِنَّا لَضَالُّونَ
ما راه را گم کرده‌ایم! این باغ ما نیست!

اما وقتی نزدیک‌تر شدند، فهمیدند همان باغ خودشان است، اما نابود شده.

فریاد زدند:

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ!
نه، این همان باغ ماست... ما محروم شده‌ایم!

پشیمانی دیرهنگام:

یکی از آن‌ها که عاقل‌تر بود، گفت:

أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ؟
مگر به شما نگفتم خدا را یاد کنید و شکر بگزارید؟

دیگران گفتند:

سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ
منزّه است پروردگار ما! ما ستمکار بودیم!

نتیجه کارشان:

خداوند فرمود:

همان‌گونه که نعمت را از اصحاب الجنّه گرفتیم،
اگر شما نیز در نعمت‌ها ناسپاس باشید، ما نیز بر شما سخت می‌گیریم.

و در پایان:

کَذَٰلِکَ الْعَذَابُ ۖ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ ۘ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ
این چنین است عذاب ما، ولی عذاب آخرت بزرگ‌تر است؛ اگر بدانند!

پیام‌های عمیق داستان:

1. طمع و بخل، نعمت را به نقمت تبدیل می‌کند.
2. انسان باید در حال نعمت، شاکر باشد؛ وگرنه در فقر، پشیمان می‌شود.
3. انفاق به فقرا، حفظ نعمت است؛ و بخل، نابودکننده مال و جان.
4. خداوند آزمایش می‌کند: گاه با بخشش نعمت و گاه با گرفتن آن.
5. این داستان، تمثیلی از زندگی دنیاست: اگر قیامت را فراموش کنیم، ممکن است هم دنیا را ببازیم هم آخرت را.

منابع تفسیری:

• تفسیر المیزان (علامه طباطبایی): این داستان را تمثیلی از حقیقت امتحان الهی می‌داند.
• تفسیر نمونه (آیت‌الله مکارم): تأکید بر پیام اجتماعی داستان؛ زوال ثروت در سایه بخل.
• عرفا: باغ «نفس»، محصول «اعمال»، و فقرای «سالکان» را تعبیر کرده‌اند؛ که اگر حق اهل دل ادا نشود، نفس و عمل می‌سوزد.

نویسنده

دکتر علی رجالی 

تحلیلی بر داستان هابیل و قابیل

باسمه تعالی

داستان قابیل و هابیل

برگرفته از مثنوی دکتر علی رجالی

روایت نثر و تحلیل

به نام خداوند مهر و عدل و وفا، آن‌که عالم را با نور خود آشکار می‌سازد و انسان را با قدرت سخن و اندیشه، بر سایر مخلوقات برتری بخشید. او انسان را از خاک آفرید، اما با نفخه‌ای از جان الهی در او دمید، و این نفخه، مایه‌ی عقل، مهر و نشانه‌ی الهی در وجود آدمی شد.

آدم، پیامبر نخستین، پس از آنکه به زمین آمد، از لطف خداوند هم‌سری بردبار و هم‌زبان یافت. خداوند به ایشان دو فرزند عطا کرد: یکی باوفا و راست‌کردار، و دیگری نیرنگ‌باز و اهل ریا.

فرزند نخست، هابیل، نیک‌سرشت و پاک‌دل بود. در دل او هرگز کینه‌ای جای نداشت و از آن پرهیز می‌کرد. پیشه‌ی او شبانی بود؛ زندگی‌اش در کوه و دشت می‌گذشت، و دلش نیز مانند طبیعت، پاک و بی‌آلایش بود. در مقابل، قابیل فرزند دیگر، اهل فساد و بدخواهی بود. نه دل روشن داشت و نه نیت پاک. پیشه‌اش زراعت بود و در دلش کینه و خشم همچون آتشی پرخروش شعله می‌کشید.

وقتی وقت آن رسید که درباره‌ی همسر آینده خود سخن بگویند، زبان به گفت‌وگو گشودند. اما عقل و عدالت در آن گفتگو حاکم نبود. قابیل خواستار دختری نیکو شد که شرع او را از آن دختر بازمی‌داشت. قابیل اما اسیر نفس شد؛ دلش گرفتار وسوسه‌های شیطان گردید و خواسته‌های نفسانی، او را به مخالفت با حکم الهی کشاند.

قابیل به پدر گفت: «من چنین بندگی‌ای را نمی‌پذیرم. چرا من نباید به خواسته‌ام برسم؟ چه چیزی آنان را سزاوار زندگی بهتر کرده است؟»

پدر پاسخ داد: «داوری با خداست. هر که نزد او مقرب باشد، سرافراز خواهد بود.» سپس مقرر شد که هر یک از دو برادر، از اموال خویش هدیه‌ای به درگاه خداوند تقدیم کند تا خداوند قربانی برتر را بپذیرد.

هابیل، گوسفندی سالم و درشت برای قربانی برگزید. خداوند قربانی او را پذیرفت. اما قابیل از گندم‌های نامرغوب خود چیزی انتخاب کرد که مورد قبول درگاه الهی واقع نشد.

حسادت و بغض قابیل بالا گرفت. به هابیل گفت: «نه امیدی برای تو می‌ماند و نه حیاتی برایت می‌گذارم.» مرد پاک‌دل پاسخ داد: «خدایا! ما را از خاک (یعنی سقوط و گناه) حفظ کن.»

اما قابیل با سنگی سخت، بر سر هابیل زد و او را کشت. آن برادر پاک‌نهاد بر زمین افتاد و خونش خاک را آلوده ساخت. این، آغاز ظلم و نخستین گناهی بود که بر زمین رخ داد.

هابیل، در واپسین لحظات، از خدا خواست تا این فتنه را از زمین بردارد و دل قابیل را از کینه تهی سازد. زمین تاریک شد، و دل‌ها افسرده. آدم، پدر این دو، در غم از دست دادن فرزندش فرو شکست.

قابیل درمانده و شرمسار، به پیکر برادر نگاه کرد و ندانست که با این بدن بی‌جان چه کند. خداوند از سر رحمت، کلاغی فرستاد تا راه دفن را به او نشان دهد. آن کلاغ، زمینی را کاوید و مرداری را در آن پنهان کرد؛ قابیل راه کفن و دفن را آموخت.

در پی این صحنه، قابیل با ناله گفت: «رسوا شدم. از قرب خدا دور ماندم.» این سخن عبرتی برای همگان است: نجات در زندگی، خلوص، ایمان و بندگی است؛ نه پیروی از هوا و هوس.

تحلیل عرفانی و اخلاقی

۱. هبوط انسان و نفخه‌ی الهی: داستان با یادآوری خلقت انسان و دمیده شدن روح الهی آغاز می‌شود؛ این یادآور مسئولیت عظیم انسان و کرامت ذاتی اوست. اما همین انسان، در صورت پیروی از نفس و شیطان، می‌تواند از مقام خود ساقط شود.

۲. تفاوت دو نفس: هابیل نماد «نفس مطمئنه» و قابیل نماد «نفس اماره» است. دل آرام و بی‌کینه‌ی هابیل در مقابل دل پرآتش قابیل، تمثیلی است از دو مسیر انسان: راه نور و راه ظلمت.

3. قربانی و اخلاص: خداوند قربانی هابیل را می‌پذیرد، نه به‌سبب ظاهر آن، بلکه به‌سبب اخلاص. در قرآن نیز آمده: «إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»؛ یعنی خدا تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد.

۴. آغاز ظلم و عبرت تاریخ: اولین خونریزی بشر نه از نیاز، بلکه از حسد آغاز شد. این حادثه، ریشه‌ی همه‌ی ظلم‌های تاریخ است: حسد و هواپرستی.

۵. هدایت از سوی پرندگان؟: نقش کلاغ، اشاره‌ای است به اینکه حتی از حیوانات نیز می‌توان عبرت گرفت. و هدایت الهی در قالب‌هایی غیرمنتظره ممکن است.

۶. سخن پایانی: شاعر با آوردن نام خود (رجالی) در بیت آخر، یادآوری می‌کند که راه نجات از وسوسه‌های قابیل‌گونه، تنها در خلوص و ایمان است.

نویسنده

دکتر علی رجالی 

مثنوی هابیل و قابیل (حکایت(۳۳))

باسمه تعالی
مثنوی قابیل و هابیل

حکایت(۳۳)

 

به نام خداوند مهر و صفا
خداوند عدل و خدای وفا

 

که با نور خود سازد او آشکار
نهادش به گفتار و فکرت قرار

 

ز خاک آفریدش به نفخه ز جان
که شد مایه‌ی عقل و مهر و نشان

 

 

چو آمد به دنیا، ز لطفِ نهان
زنی بردبارش شد آن هم‌زبان

 

 

دو فرزند دادش، یکی باوفا
دگر، پر ز نیرنگ و مکر و ریا

 

 

یکی بود هابیل و نیکو سرشت
که هرگز به دل کینه‌ای را نکِشت

 

چرا پیشه او بود در کوه و دشت
دلش خالی از کینه و بغض گشت

 

 

 

دگر بود قابیل و اهل فساد

نباشد چو هابیل، روشن نهاد

 

 

 زراعت بود پیشه و سخت کوش
دلش پر ز کینه، چو آتش، خروش

 

 

زبان چون گشودند در انتخاب
نه میزان بُد آنجا، نه عقل و صواب

 

 

که قابیل خواهان دختی نکو
ولی حکم یزدان بدش، منع او

 

 

چو در بند شیطان گرفتار شد
به دام هوا، دل پر آزار شد

 

 

بگفتا: نخواهم چنین بندگی
که باشد سزاوارشان زندگی!

 

 

پدر گفت: با حق بود داوری
ز نیکان بماند به جا سروری

 

 

بگفتا که هر یک ز اموال خویش
ببخشد به در گاه حق، مال خویش

 

 

گزین کرده هابیل، قوچی سترگ

اجابت نمودش خدای بزرگ

 

 

 

ز گندم گزین کرد قابیل و چید
نهاد آن به درگاه و پاسخ ندید

 

 

 

به هابیل گفتا ز بغض و حسد
 نباشد امید و حیات و مدد

 

 

جوابش چنین داد آن مرد پاک
که: یارب! نگهدار ما را ز خاک

 

 

زند سنگ سختی به هابیل او
شود کشته، آن بنده‌ی نیک‌خو

 

فتاد آن برادر به خاکِ سیاه
شد آغاز ظلم و نخستین گناه

 

 

 

 

فتاد آن برادر ز درد و ز خون
بگفت: ای خداوند! بنما تو چون

 

 

که این فتنه را در زمین کم کنی
دل از کین و خشمش تو بی‌غم کنی

 

 

جهان گشت تاریک و دل‌ها فسرد
که آدم به سوگ جگرگوشه مرد

 

 

 

تنش ماند بر خاک و شد شرمسار
نداند در آن لحظه راه گذار

 

 

نگه کرد قابیل بر پیکر ش
ندید آن‌چنان مرگ در منظرش

 

 

 

فرستاد یزدان، ز رحمت کلان
یکی زاغ را، تا دهد او نشان

 

 

ز خاک زمین، روی مردار کرد
نمود آنچه باید، به کردار کرد

 

 

 

به ناله بگفتا که رسوا شدم
ز قرب تو نزد خدا وا شدم

 

 

" رجالی" ، نجات تو در زندگی

خلوص است و ایمان، تو را بندگی
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سراینده
دکتر علی رجالی 

مثنوی قابیل و هابیل (دست اقدام)

باسمه تعالی

مثنوی «قابیل و هابیل»

در دست ویرایش 

مقدمه

داستان قابیل و هابیل، نخستین روایت خون و بلا در تاریخ انسان است که در قرآن کریم آمده و اهل دل را همواره به تأمل و عبرت فراخوانده است. این داستان حکایت دو برادر است؛ یکی مطیع خدا و سرشار از تقوا، و دیگری اسیر نفس و حسد. قابیل، نخستین انسانی است که دست به خون برادر خود زد و آتش فتنه و ستم را در زمین برافروخت. هابیل، نخستین شهید تاریخ انسانیت، جان خود را در راه خدا تقدیم کرد و چراغ راه مؤمنان و رهروان حق شد.

این مثنوی، سرگذشت آن دو برادر را در ۳۰۰ بیت و سه بخش، به زبان حماسی و در وزن شاهنامه‌ای (فعولن فعولن فعولن فعل) بازگو می‌کند. در این سروده، علاوه بر نقل وقایع تاریخی و قرآنی، آموزه‌های اخلاقی و عرفانی نیز گنجانده شده تا مخاطب را به تأمل در جایگاه تقوا، صبر، تسلیم، حسد، خشم، و عاقبت انسان دعوت کند.

باشد که دل‌های ما از کینه و خشم پاک شود و راه هابیل، یعنی راه قرب و رضوان الهی را پیش گیریم.

فهرست مطالب

۱. بخش نخست: پیدایش اختلاف و قربانی مقبول
    – معرفی دو برادر
    – قربانی کردن هر دو
    – حسد قابیل و قتل هابیل
    – تأسف پدر و درس خداوند

۲. بخش دوم: سرنوشت قابیل و عاقبت شهید
    – پشیمانی و غربت قابیل
    – وعده خدا به آدم
    – تثبیت مقام شهید
    – پیام‌های اخلاقی درباره تقوا و ظلم

۳. بخش سوم: عبرت نسل‌ها و بازخوانی پیام هابیل
    – ماندگاری نام نیک و بد
    – نقش حسد در سقوط انسان
    – تأکید بر عدالت، صلح و پرهیز از خون‌ریزی
    – پایان‌بندی اخلاقی و دعای ختمی

 

بخش نخست: آفرینش و نزاع آغازین (۱ تا ۱۰۰)

۱.
به نام خداوند جان‌آفرین
خداوند بخشنده‌ی مهربین

۲.
که جان داد بر آدم از نور خویش
بدو داد گفتار و منشور خویش

۳.
ز خاک آفریدش، به نَفْخِ خدا
که شد مایه‌ی عقل و رأی و صفا

۴.
چو آمد به دنیا، ز پروردگار
پدید آمد او را زنِ بردبار

۵.
دو فرزند دادش، یکی نیک‌خو
دگر، تندخو و پر از رنگ و بو

۶.
یکی نام او هابیل پاک
که جانش پر از مهر و دل روشن و پاک

۷.
دگر قابیل آن دل سیاه
ز کین و ز آز و ز پندار گاه

۸.
ز پیشه چو هابیل، شبان شده
دلش با خداوند جان، شده

۹.
قابیل چو دهقان به کِشت و درود
ولی در دلش آتشی بود و دود

۱۰.
چو آمد سخن از زناشویی
شدند آن دو پر کین و پر خوی‌وی

۱۱.
که قابیل خواهان دختی نکو
ولی شرع گفتش: «مکن، سوی او»

۱۲.
چو در بند گشت آن دلِ تیره‌رای
شد آشفته و تنگ‌دل همچو سای

۱۳.
بگفتا: «نپذرم من این قاعده
که باید رود جان به این طایفه!»

۱۴.
پدر گفت: «باشد، خدا داور است
و هرکس که نیکوست، پیروز دست»

۱۵.
بفرمود: «قربانی آرید پیش
که داور بود یزدانِ مه‌کیش»

بخش دوم: قربانی و قتل (۱۰۱ تا ۲۰۰)

۱۰۱.
قابیل از کینه، گندم بکند
ز بدها گزین کرد و سویش فکند

۱۰۲.
ولیکن هابیل نیکوترین
گوسفند خود کرد قربانِ دین

۱۰۳.
فرو آمد آتش ز گردون برین
گرفت آن نکو قربانیِ دین

۱۰۴.
ولیکن ز قابیل چیزی نماند
که آتش نبارید و بی‌قدر ماند

۱۰۵.
چو دید آن نشان را، دلش شد سیاه
بگفتا: «کنم کارِ او را تباه!»

۱۰۶.
به هابیل گفتا: «تو را می‌کُشم
که بر قرب تو آسمان زد عَلَم»

۱۰۷.
جوابش چنین داد آن مرد پاک
که: «یارب! نگهدار ما را ز خاک»

۱۰۸.
بگفتا: «من از تو ندارم ستیز
که یزدان بُوَد داورِ راست و چیز»

۱۰۹.
اگر دست گیری به خونم روا
نکوبم به کین، دست بر تو رها

بخش سوم: دفن و حسرت جاویدان (۲۰۱ تا ۳۰۰)

۲۰۱.
چو شد قابیل از کینه پر آتشین
زد آن سنگ بر سر، به بیداد و کین

۲۰۲.
فتاد آن برادر ز درد و ز خون
بگفت: «ای خداوند! بنما تو چون...»

۲۰۳.
که این فتنه را در زمین کم کنی
دل از کین و خشمش تو بی‌غم کنی

۲۰۴.
ولی قابیل از کار، شد سخت پست
که جان از کف برادرش برده است

۲۰۵.
تنش ماند بر خاک و شد شرمسار
نمی‌دانست آن لحظه راه گذار

۲۰۶.
خداوند، کلغی فرستاد زود
که خاکی بکند، آن‌چنان در فرود

۲۰۷.
نمودش که باید چنین کرد کار
بپوشی تو با خاک، جسم نگار

۲۰۸.
چو دید آن نشان را، شد آگه از آن
بگفت: «ای دریغا! چه کردم روان؟»

۲۰۹.
به ناله بگفتا: «شدم رسوای خلق
که گشتم بداندیش و بستم به حبل»

۲۱۰.
ز آن پس نماندش نه شادی، نه خُفت
که شد خسته‌ی گناه و خون و نهفت

...

بخش نخست: آفرینش و نزاع آغازین

۱.
به نام خداوند جان‌آفرین
خداوند بخشنده‌ی مهربین

۲.
خدایی که از خاک آدم سرشت
ز روح خود او را برانگیخت، بهشت

۳.
به فرمان او، آدم آمد پدید
ز دانش، به گیتی بر افکند بید

۴.
بدو داد هم‌سفره‌ای مهربان
ز جنس خودش، یار و هم‌زنده‌جان

۵.
بر آن دو فرزندان نیکو گشاد
دو پسر، که از نسل ایشان نهاد

۶.
نخستین پسر نام او قابیل
دلش پر ز آتش، زبانش چو نیل

۷.
دگر بود هابیل، مردی دلیر
که بودش صفا، هم ز دل هم ز سیر

۸.
قابیل کشاورز و اهل کِشت
ولی کینه در دل، نه مهر و بهشت

۹.
هابیل چو شبان، دلش نیک‌خو
ز رحمت پر از نور و از کینه تو

۱۰.
چو هر دو جوان گشتند در روزگار
پدید آمد آتش به دل، ز انتظار

۱۱.
ز دختر یکی، فتنه‌ای شد بلند
که قابیل بر عشق او شد کمند

۱۲.
ولی حکم پروردگار جهان
نکردش روا، کین نهادش نشان

۱۳.
پدر گفت: «باید که داور بود
خداوند، سررشته‌ی هر وجود»

۱۴.
چنین گفت آدم، پدر با صفا
«که باید نمود آنچه خواهد خدا»

۱۵.
بفرمود: «قربانی آرید پیش
که داور بود کردگارِ مه‌کیش»

۱۶.
هر آن کس که باشد به درگاه پاک
پذیرفته گردد، نه هر ژرف‌ناک

۱۷.
چو قابیل بشنید، شد پر ز خشم
دلش تیره شد، همچو شب‌های چشم

۱۸.
ز گندم، برون کرد دانه‌ی زشت
نه از خوب و نیکو، نه از کِشتِ بهشت

۱۹.
ولیکن هابیلِ پاکیزه‌سر
نهاد از گله، گوسفندی گهر

۲۰.
که آن بود چاق و دل‌آرا چو نور
ز نیکی‌اش آید به جان، شور و شور

۲۱.
نهادند آن هر دو پیش خدا
نگه کرد پروردگار از علا

۲۲.
فرو شد ز گردون، شعله چو شرر
به قربان هابیل زد شعله بر

۲۳.
ولی قابیل آنجا بماند و خوار
نه آتش، نه نوری بر آن کشت‌زار

۲۴.
خجل گشت و در دل پدید آمد آه
که: «من کشته خواهم برادر به راه»

۲۵.
به هابیل گفتا: «تو را می‌کشم
که من از تو دارم دل پر خشم»

۲۶.
چنین داد پاسخ برادر به مهر
که: «ای جان، چرا رفتی از راه خیر؟»

۲۷.
«خدا آن پذیرد که باشد نکو
نه هر آنکه باشد پر از رنگ و بو»

۲۸.
«اگر دست گیری به خونم روا
نکوبم تو را دست من بر تو، لا»

۲۹.
«ز پروردگارم بترسم بسی
نخواهم که باشم به خونت کسی»

۳۰.
«منم طالب عفو و رحمت ز حق
نخواهم در این راه، کین و ستم»

۳۱.
ولی قابیل از خشم شد تیزرو
ندانست جز کین و خشمِ گرو

۳۲.
ز وسواس شیطان، دلش شد سیاه
که آماده شد سوی قتل و گناه

۳۳.
به کوه و به دشت، آن برادر ببرد
ز پند پدر، هیچ در دل نخورد

۳۴.
بجست و بگشت آنچنان تا به سنگ
زد آن را به هابیل، گشتش فرنگ

۳۵.
فتاد از تنش جان پاک و سپید
زمین شد ز خونش، چو لاله، شهید

۳۶.
چو دید آن تن بی‌نفس، بی‌کلام
بر آن شد که پنهان کند زهر و جام

۳۷.
ولی ناتوان گشت در کار خاک
نمی‌دانست او آن زمان راه پاک

۳۸.
فرستاد یزدان یکی کلغ زود
که زد خاک بر مرده‌ای در فرود

۳۹.
نگه کرد قابیل و گفت: «ای دریغ
که من کمترم زین پرِ بال سیغ؟»

۴۰.
چو فهمید راه دفن آن بی‌گناه
به خاکش سپرد و نماندش پناه

۴۱.
پشیمان شد و دل ز کینش گداخت
ولی سود ندهد، چو خون شد بر آخت

۴۲.
شد آغاز فتنه به دست بشر
که گم کرد راه صفا و نظر

۴۳.
پیام آمد از حق به فرزندگان
که بپرهیز از ظلم و خون ریختگان

۴۴.
ز آن روز گناهی بزرگ آمدش
که تا روز محشر، غم آمدش

۴۵.
هر آن کو به ناحق کند خون فشان
گناهش بود نیز بر قابلان

۴۵
هر آن کو به ناحق کند خون فشان
گناهش بود نیز بر قابلان

۴۶
که قابیل شد در گناه، آن نخست
که خون ریخت و دل را به باطل ببست

۴۷
ز کردار او خلق گمراه گشت
زمین از ستم، زار و پر آه گشت

۴۸
پدر چون شنید آن خبر، خون گریست
به دندانِ غم، پشت خود را شکست

۴۹
بگفت: «ای پسر! آه، ای فتنه‌گر!
چرا کشتی آن نور و پاکیزه‌سر؟»

۵۰
«نبودی تو فرمان‌بر یزدان، دریغ
که کردی زمین را ز عصیان، دریغ»

۵۱
چو قابیل گفتار پدر را شنید
ندید از جهان جز نکوهش پدید

۵۲
دلش سخت شد چون صفاهای سنگ
نرفت از دلش حسد و کین و جنگ

۵۳
به گوشش نیامد صدای حق‌اش
ز شیطان پذیرفت روی فسق‌اش

۵۴
ز آدم جدا گشت و راهی گرفت
که آن راه شد گورگاهی شگفت

۵۵
در آن راه، فرزندان بی‌پروا
بپیمودند ره، دور از تقوا

۵۶
ز نسلش پدید آمد اهل کفر
که بستند دل را به زینت چو زَهر

۵۷
بشد فتنه آغاز در نسل او
که پر کرد دنیا ز شور و عدو

۵۸
ولی هابیل، آن نیک‌مرد خدا
به خون خفت و شد کشته‌ی بی‌خطا

۵۹
خداوند جانش به فردوس داد
به رضوان و لطف و صفا ره نهاد

۶۰
شد آیینه‌ی صبر و تقوای پاک
که بستند نامش به نیکی، هلاک

۶۱
به تاریخ عالم بماند این نشان
که نیکی بود رهنمای جهان

۶۲
به هر دل که نیکی بجوشد ز مهر
نراند ز دل کینه و خشم و قهر

۶۳
که هابیل آموزگار صفاست
شهید ره حق، فروغِ وفاست

۶۴
اگرچه به خاکش سپرد آن ستم
ولی رفت با جان به رضوان و یَم

۶۵
به آیات قرآن، خدا گفته است
که آن کشته شد، لیک او زنده است

۶۶
شهیدان نمی‌میرند ای جوان
که جانشان شود نزد حق جاودان

۶۷
ببین کاین جهان با همه فر و بوی
شود تیره‌روز از ره ناسپوی

۶۸
ز یک حسد افتاد این فتنه‌بار
که خون ریخت و شد راه پر آشکار

۶۹
از آن روز تا حشر، در هر دیار
بماند اثر زین ستمکارِ زار

۷۰
جهان را نخستین ستم بود این
که قابیل زد تیغ بر جان دین

۷۱
کسی کو شود پیرو راه نور
نگردد چو قابیل، اندر غرور

۷۲
که با کینه و خشم، بر همتافت
ندید آنکه راه خدا خوش‌عافَت

۷۳
ز هابیل باید گرفت اقتدا
که جان را کند وقف راهِ خدا

۷۴
درونش پُر از مهر و دل با صفا
دهد دست یاری به فقر و رضا

۷۵
چو یزدان نگرداند از او رضای
به دنیا نیارد ز کردار، پای

۷۶
نه کِشت و نه گندم بود زین بها
که تقوا بُوَد رهنمای خدا

۷۷
خدا گویدت: «بنگر اندر عمل
که تقواست سرمایه‌ی جانِ اهل»

۷۸
نه آن قربانی که بی‌دل دهند
نه آن بخششی کز ستم، دل برند

۷۹
که باید نکو کرد راه نجات
به پرهیز و مهر و صفا و ثبات

۸۰
قربانی تو گر ز دل پاک نیست
به درگاه یزدان پذیرفته نیست

۸۱
چو قابیل داد از پلیدی نثار
نپذرفت یزدان ز او آن نثار

۸۲
ولی هابیل از صفای یقین
نهاد آن گوسفند پر ز تمین

۸۳
خداوند آن را پذیرفت ز او
که آمیخته بود با جانِ نکو

۸۴
دریغا که قابیل شد کورِ دل
نپذرفت از هابیل آن صد سبل

۸۵
به نیکی نیندیشد آن تیره‌رای
ز آتش برافروخت آتش‌سرای

۸۶
از آن روز تا روز واپس شتاب
بود رسم قتل و ستم بی‌حساب

۸۷
نخستین کسی کو شد آلوده‌دل
همین قابیل بود، آن شوم‌عمل

۸۸
پیامبر بگفت این حدیثِ قوی
که هر خونی آید به ظلم و دوی

۸۹
به دوش قابیل آید آن گناه
که گشت او نخستین گناهکارِ راه

۹۰
نماند از او نام جز فتنه‌گر
که آلود خاک را به خونِ بشر

۹۱
ولی هابیل آن جوانِ وفا
شد آموزگارِ طریقِ خدا

۹۲
بماند از او نام نیکی به جای
که جان داد در راه صلح و صفای

۹۳
دریغا بر آن روز و آن فتنه‌ها
که کین و حسد ریخت خونِ خدا

۹۴
بترس ای جوانمرد از راه بد
مکن خون‌ریزی و مباش از حسد

۹۵
بگرای دل از تیرگی سوی نور
بشو پاک‌دل، دور شو از غرور

۹۶
بگیراز خشم و ز حرص و هوس
که این‌ها بُوَد آفتِ هر نفس

۹۷
به هابیل بنگر، ره او بجوی
که شد کشته، لیک اهل باغِ سبوی

۹۸
بپرهیز از آن کارِ ظلم و تباه
مرو سوی آن راه پر فتنه‌گاه

۹۹
خدا گفت: این است عبرت، نگاه
برای شما هست در این، راه و راه

۱۰۰
در این قصه‌ها هست پند و نجات
برای دل اهل، راهِ ثبات

۱۰۱

در آن فتنه شد راه دنیا سیاه
که خون شد روان از دلِ بی‌پناه

۱۰۲
زمین گشت آلوده از خشم و کین
ز دستانِ شیطان و نفسِ غمین

۱۰۳
چو هابیل شد کشته‌ی ظلم و زور
نخستین شهیدِ رهِ راه نور

۱۰۴
به خاک افتاد آن پیکرِ بی‌گناه
ولی جانِ او رفت در عرشِ راه

۱۰۵
فرشتگان گریان بر آن جان پاک
که بوی وفا داشت و دل را چو خاک

۱۰۶
نبی آدم آمد بر آن خاکریز
به اشک و به ناله، شد از پا گریز

۱۰۷
بگفتا: «خدایا! چه آمد به من؟
چرا شد چنین، کاین بلا شد وطن؟»

۱۰۸
«نبودم سزاوارِ این رنج و درد
که از فرزندم دل شود پر ز گرد»

۱۰۹
«یکی کشته شد در رهِ نیک‌نام
دگر فتنه‌گر گشت و آلوده‌کام»

۱۱۰
«به درگاه تو ناله دارم، خدای!
مکن خاکیان را دگر مبتلای»

۱۱۱
ندا آمد از حضرت کردگار
که: «ای آدم! این بود تقدیرکار»

۱۱۲
«زمین جز به رنج و بلا پاک نیست
بر این چرخ، آرام و نیکی، کم است»

۱۱۳
«تو خود را مهیّا نما بر بلا
که آرام نیست این جهان را وفا»

۱۱۴
«تو باشی پدر، مر همه نسل را
تحمّل نما این غم و فصل را»

۱۱۵
به قابیل گفت آن زمان پرورد
که: «ای فتنه‌گر! خون شد از تو چو گرد»

۱۱۶
«چرا کشتی آن بنده‌ی با صفا؟
چرا ریختی خون، بی‌ماجرا؟»

۱۱۷
نداد او جوابی به جز سرکشی
ز مهر خدا دور شد، بی‌خوشی

۱۱۸
ز آدم گریزان شد آن مردِ کین
به سوی بیابان و ویرانه‌بین

۱۱۹
به دل کینه و ننگ و رسوایی‌اش
به رویش غبارِ شقاوایی‌اش

۱۲۰
در آن دشت بی‌کس، به حسرت نشست
نمی‌دانست آن فتنه چون شد به دست

۱۲۱
به یادِ برادر، دلش خون شدی
ولی سود آن خون، افزون شدی

۱۲۲
خداوند بر او گشاد آفتاب
که در دوزخش باشد او در عذاب

۱۲۳
نباشد بهشت از برایش مکان
که شد در گناه از همه مردمان

۱۲۴
ز نسلش پدید آمد اهل ستم
که بستند بر دل، درِ لطف و دم

۱۲۵
جهان پر شد از کینه و دشمنی
ز فرزندِ او، فتنه و بی‌خنی

۱۲۶
نبی آدم آمد به پیشِ خدا
بنالید از این رنج و درد و بلا

۱۲۷
بگفتا: «خدایا! به رحمت نظر
که دل سوخت از کین و این کارِ شر»

۱۲۸
ندا آمد از ربّ پاکِ جلیل
که: «بر تو فرستم پیام و دلیل»

۱۲۹
«ز نسل تو آیند مردانِ دین
که بر ظلم و فتنه زنند آتشین»

۱۳۰
«رسد روزگاری که گردد زمین
پر از عدل و مهر و صفا، بعد از این»

۱۳۱
«تو باش و صبور و بر آن باش شاد
که آیند از نسل تو مرد راد»

۱۳۲
«یکی نوح و ابراهیم آن پاک‌دین
که سازند راه خدا را یقین»

۱۳۳
«رسد تا نبی خاتم و آل او
که پُر کنند عالم از گفت و گو»

۱۳۴
چو بشنید آدم، بر آن شد قوی
که دارد امید از ره معنوی

۱۳۵
به قابیل گفت آن زمان مهربان
«مکن بیش از این فتنه در این جهان»

۱۳۶
«به درگاه حق بازگرد ای پسر
که شاید کند رحم، پروردگار»

۱۳۷
ولی قابیل آن دل‌سیه‌روی مرد
ندید از پدر پند و آگه نبرد

۱۳۸
در اندیشه‌ی خویش، خاموش شد
به ویرانگی، دور و بی‌هوش شد

۱۳۹
ز نسلش ستمگر برآمد به کار
بپیمود آن راه بی‌اعتبار

۱۴۰
شد آیین ظلم و تباهی پدید
که از نسل او بود آن ناپدید

۱۴۱
به هابیل دادند عزّت، خدا
به فردوس بردند او را، بلا

۱۴۲
که او شد شهید رهِ پاک دین
که شد در جهان، نام او بهترین

۱۴۳
به دنیا نماند از او هیچ رنج
که جان داد در راه یزدان به گنج

۱۴۴
چو نور خدا در دلش زنده بود
به خون رفت، لیکن دلش بنده بود

۱۴۵
ز خونش زمین گشت سرسبز و پاک
که شد در ره حق، فدا جان و خاک

۱۴۶
هر آن کس که گیرد رهِ حق‌پرست
چو هابیل باشد در این راه، مست

۱۴۷
شهیدان بُوَد زنده تا روز حشر
نگیرد ز دستِ بلا هیچ بشر

۱۴۸
که جانشان شود نور در پیش حق
بخوانندشان مردِ یزدان و شقّ

۱۴۹
تو ای مرد! از این قصه پند آورید
که با حق چو باشی، نمانی پلید

۱۵۰
مپندار مال و منال است سود
که جز تقوا و مهر ناید فرود

۱۵۱
قربانی تو گر ز دل نیک نیست
به درگاه یزدان پذیرفته نیست

۱۵۲
چو هابیل، دل صاف و روشن نگه
به هر کار، با یاد یزدان، نگه

۱۵۳
مکش کس، مکن ظلم بر بندگان
مریز آب‌رویِ نکوکار جان

۱۵۴
که یزدان ببخشد به نیکو کسان
دهد مهر و عزّت به حق‌پروران

۱۵۵
ولی آن‌که در ظلم و خشم است مست
نبیند جز آتش، به فردا، شکست

۱۵۶
تو قابیل مشو، مشو فتنه‌گر
مکن در رهِ مهر، کار دگر

۱۵۷
که آغاز هر فتنه‌ی بی‌نصیب
همین خشم و کین است و نَفْسِ فریب

۱۵۸
به تقوا گرای و به مهر و صفا
مرو جز به فرمان یزدان، رها

۱۵۹
بترس از حسد، زین بلای نخست
که ابلیس را کرد در دوزخ جُست

۱۶۰
حسد کرد بر آدم آن شوربخت
فتاد از بهشت و شد اهل رخت

۱۶۱
همان آفت آمد به قابیل نیز
که بر باد شد از حسد، هر ستیز

۱۶۲
ببین تا چه آمد ز راه هوس
که گم کرد هر دو جهان را نفس

۱۶۳
برادر کشی گشت رسمِ زمین
که از خشم شد تیره این آفرین

۱۶۴
به فردای محشر، به قابیل گو
که سودت چه آمد ز کین و عدو؟

۱۶۵
نه دنیا به کام تو آمد، نه دین
نه ماند از تو جز ننگ و بدنامی‌ات این

۱۶۶
ولی هابیل آن جوانِ یقین
بهشت است جای و سرانجام، این

۱۶۷
درود خدا بر شهیدان دین
که بستند دل را ز هر کفر و کین

۱۶۸
ز قربانی پاکشان یاد باد
ز آن اشک و آه و فریاد باد

۱۶۹
ز هابیل یاد آور ای هوشمند
که او شد شهید رهِ حق بلند

۱۷۰
بترس از گناه و ز فریاد خون
مکن فتنه در راهِ یزدان، فسون

۱۷۱
که دنیا فریب است و جان پر بها
مبادا کنی گم رهِ روشن‌آ

۱۷۲
ز خون‌های پاکان زمین، آشنا
بشو با صفا و به تقوا گشا

۱۷۳
خداوند آن است که داور بود
به نزدش نجات از تقوا رود

۱۷۴
مزن تیغ بر جانِ بی‌کینه‌ای
مریز آب در چشمِ بی‌دینه‌ای

۱۷۵
برادر، برادر بُوَد در وفا
نه در کین و خشم و نه در ناسزا

۱۷۶
چو در دل بود مهر و لطف و امید
جهان گردد آرام و بی‌نکته و دید

۱۷۶

چو در دل بود مهر و لطف و امید
جهان گردد آرام و بی‌کینه دید

۱۷۷
ولی گر دل از خشم گردد سیاه
بپوشد ز دیده فروغِ نگاه

۱۷۸
خرد گردد آواره‌ی نفس و آز
به خون آید آن‌گه جهانِ طراز

۱۷۹
بسا فتنه کز یک نگاه آمدست
به کامِ ستم، اشتباه آمدست

۱۸۰
حسد شعله‌ای است از آتش نهان
که سوزد ز بنیاد، ایمان و جان

۱۸۱
چو قابیل، دل را به کینه سپرد
ز راه خداوند، بیرون شمرد

۱۸۲
ندید آنکه دنیا گذرگاهِ ماست
که هر کس در این راه، مهمانِ راست

۱۸۳
ز کردار نیکو بماند نشان
نه از گنج و زر، نام و فر و فغان

۱۸۴
به هابیل بنگر، به او اقتدا
که شد در ره مهر، جانش فدا

۱۸۵
به جای بماند از او عزّ و نور
به قابیل، ننگ و سیاهی و شور

۱۸۶
چو یزدان بخواهد پذیرد عمل
نگردد به هر کس، پدید آن سبل

۱۸۷
بکوش ای برادر به پاکی و مهر
مریز آب در دیده‌ی مردِ شهر

۱۸۸
مزن تیغ بر جان بی‌دشمنی
مکن فتنه، در راهِ آشتی

۱۸۹
جهان سرگذشتی‌ست پر ماجرا
که باید ز هر نکته، کردت نَما

۱۹۰
تو باشی اگر نیک، یزدان‌پناه
همه کارها گرددت نیک و راه

۱۹۱
ولیکن اگر ظلم و کین پیشه‌ات
به فردا بود آتش اندیشه‌ات

۱۹۲
مپندار ماند جهان در کف‌ات
که گردد زمین، گورِ بی‌هدف‌ات

۱۹۳
جهان جای کردار نیکو بُوَد
که بر کار ناپاک، نفرین رود

۱۹۴
به هابیل رحمت فرستد خدا
به قابیل آید عذاب و عزا

۱۹۵
یکی نور شد در جهان جاودان
دگر فتنه شد در ره خاکیان

۱۹۶
تو هابیل باش و دل از کینه شوی
به تقوا و اخلاص، جان را بپوی

۱۹۷
مکش بی‌گنه، تا نبینی بلا
که آید ز هر خون، به دل ماجرا

۱۹۸
بخوان در دل خویش این سرگذشت
که تا با صفا باشی و دل‌سرشت

۱۹۹
در این قصه عبرت بود بی‌گمان
برای دل اهل، نه هر خام‌جان

۲۰۰
اگر طالبی عزّت و رستگاری
بگیر از شهیدان رهِ بردباری

 

 

۲۰۱

چو هابیل شد کشته‌ی کینه‌جو
زمین شد ز خونش پر از رنگ و بو

۲۰۲
ببارید اشک از دو چشمِ زمین
که شد کشته مردی ز مهر و یقین

۲۰۳
به بالین آن پاک‌دل، مرغ عشق
به ناله سراید سرودِ دمشق

۲۰۴
درختان خمیدند بر خاک او
نسیم آمد از عرش در چاک او

۲۰۵
خدا گفت با آدم، آن بنده‌وار
که: «صابر بُو، ای بنده‌ی کردگار»

۲۰۶
«چنین است تقدیر ما در جهان
که هر کس بماند به کاری نشان»

۲۰۷
«تو باشی پدر، نیک و با مهر و هوش
بزرگی تو باقی است تا شام و نوش»

۲۰۸
«ز نسل تو آیند پاکان دین
که سازند بنیادِ عدلِ زمین»

۲۰۹
چو بشنید آدم ز داور پیام
ز سوز دلش کم شد آن درد و دام

۲۱۰
به قابیل گفت آن زمان پرخروش
که: «ای فتنه‌گر! باش از خویش خموش»

۲۱۱
«مبین این زمین را به خون آشنا
مرو سوی آتش، مکن ناروا»

۲۱۲
«برادر کشی داغِ ننگی عظیم
نماند ز تو نام جز جور و بیم»

۲۱۳
ولی قابیل از پند، بر جای خفت
نپذرفت جز کینه و فتنه‌گفت

۲۱۴
به صحرا گریزان شد و خسته‌دل
به دوش خود اندوه و ننگ و گِل

۲۱۵
نمی‌یافت آرام در هیچ جای
ز کردار زشتش شد اندر بلای

۲۱۶
ز نسلی که آمد ز او بر زمین
پدید آمد اهل ستم، اهل کین

۲۱۷
بسا جنگ و فتنه از آن نسل خاست
که خون‌ها ز بی‌دادشان شد هباست

۲۱۸
ولیکن ز هابیل، آن مرد نور
بماند این پیام: «آشتی، دور از شور»

۲۱۹
به تاریخ عالم شد او نیک‌نام
که بستند با نام او صد کلام

۲۲۰
شهیدان ز او یافتند ارج و قدر
که او بود آموزگارِ ظفر

۲۲۱
ز خونش بروید درون زمین
گل سرخِ ایمان و نور یقین

۲۲۲
بخوان نام او را به صد افتخار
که او جان سپرد، از پی کردگار

۲۲۳
چو قابیل شد لعنت حق دچار
بر او شد درِ رحمتِ حق، غبار

۲۲۴
ز کردارِ او خلق پند آورند
به راهِ بدی، دل نباید سپرد

۲۲۵
به تقواست قربانیِ حق قبول
نه از سیم و زر، نه ز نام و حُمول

۲۲۶
تو گر نیک باشی، پذیرد خدا
و گر بد کنی، مانَد آن با بلا

۲۲۷
قضا بر تو جاری شود بی‌درنگ
که بیند ز کردار تو سود و ننگ

۲۲۸
مپندار پوشیده باشد عمل
که بنویسد آن هر دم آفت‌سَبل

۲۲۹
خدا بین و دانا به سر و نهان
نگوید کسی را به باطل، جهان

۲۳۰
برادر، چو خواهی که باشی عزیز
مکن ظلم و خواری، میندیش چیز

۲۳۱
که هر قطره‌ی خون بی‌جرم و گناه
کند فتنه در جان و ننگ و سیاه

۲۳۲
به دست تو گر خونِ مظلوم رفت
ببین در قیامت، چه پاسخ نهفت

۲۳۳
چو قابیل شد غرق ننگ و عذاب
ز خشم خداوند شد بی‌جواب

۲۳۴
به هر گام او بود حسرت و درد
که شد رهبر فتنه در چرخ و گرد

۲۳۵
به او گفت یزدان که: «ای بی‌بصر!
تو را لعنت است، تا ابد در سفر»

۲۳۶
«تو سنگِ نخستین زدی بر بشر
که خون ریختی بی‌سبب در نظر»

۲۳۷
بترس از خدا، ای برادر، بترس
مکن ظلم، زیرا که گردد به درس

۲۳۸
اگر خواهی ایمن شوی در قیام
مکن ظلم، تا جان بماند به کام

۲۳۹
شهیدان بهشتی شوند آن زمان
که با خون خویش اند نورِ جهان

۲۴۰
تو هابیل‌واران به دنیا نگر
مرو در ره فتنه، ای بی‌خبر

۲۴۱
که دنیا نیرزد به قطره‌ گناه
مکن خون‌ریزی، مکن نارواه

۲۴۲
به هر قطره خون، آتشی در نهان
که افروزد آن در دل و در جهان

۲۴۳
خدا هست داور، نگه‌دار باش
به محرومان از مهر، غم‌خوار باش

۲۴۴
ز هابیل آموز بخشندگی
ز قابیل دوری ز وحشندگی

۲۴۵
یکی در وفا جاودانه بماند
دگر در ستم، دل‌سیاه و نژند

۲۴۶
نگویم که دنیا نماند به کس
ولی نیک‌نامی بُوَد مایه‌بس

۲۴۷
تو گر نیک باشی، بمانی عزیز
به فردوس جایی و منزل ستیز

۲۴۸
وگر در ستم بگذری روزگار
نماند ز تو جز نکوهش، غبار

۲۴۹
به یاد آور این قصه‌ی پر گهر
که هابیل شد جان‌فدای سحر

۲۵۰
به جانش رسید از صفا رستگاری
به قابیل ماند آتشی بی‌قراری

۲۵۱
جهان را نخستین شهید آن بُوَد
که از مهر، در راه حق جان بُوَد

۲۵۲
ز کردار او راه پیدا شدی
که هر خسته‌دل را مداوا شدی

۲۵۳
خدا دوست دارد دلانِ نکو
نه آن کینه‌ور مرد پررنگ و بو

۲۵۴
ز این قصه آموز درس وفا
که بگریزی از خشم و کین و جفا

۲۵۵
نبینی به جز خیر در کارِ نیک
به پاداش آن گردد آیینت پیک

۲۵۶
برادر، برادر بُوَد در صفا
نه در دشمنی، نه در ناروا

۲۵۷
بمان با برادر به مهر و امید
مرو در ره کین، که گردد پلید

۲۵۸
اگر درد داری به جان، صبر کن
به جای ستیز، مهر و لطف‌آور کن

۲۵۹
جهان می‌گذرد چون نسیم سحر
مکن در دل خلق، زخمِ خطر

۲۶۰
که فردا نماند جز آن نام نیک
که برد آن به فردوس، دل‌باور پیک

۲۶۱
خدا در دل پاک، جا می‌کند
به قلبِ ستمگر، بلا می‌دهد

۲۶۲
تو هم با صفا باش و صادق بزی
مکن ظلم و جور و مکن مل‌پزی

۲۶۳
خدا را به یاد آر در هر عمل
مکش خلق بی‌جرم و بی‌عیب و خل

۲۶۴
اگر مال و زر گم شود در زمین
بهتر ز خونی‌ست که آید به کین

۲۶۵
یکی قطره خون، قیامت کند
که آتش در آن دوزخ آمد بلند

۲۶۶
به قابیل گویند فردای حشر
که این بود سود تو ای تیرمَشر

۲۶۷
نه ماندت نیکی، نه جا، نه مقام
که شد راه تو آتش و زشت‌نام

۲۶۸
به هابیل گویند: «درآ ای امین!
که نورت بود مهر و جانت یقین»

۲۶۹
ز راه خدا رفت و جان فدا کرد
نه زشت آورد و نه فتنه، نه درد

۲۷۰
در این قصه پند است، ای هوشمند
که هرگز نگردد ز دل سودمند

۲۷۱
به یاد آور آن روزگار نخست
که هابیل شد در ره حق درست

۲۷۲
تو هم با صفا جان خود را ببر
به سوی رضای خدا ره ببر

۲۷۳
مگو مال و فرزند باشد بقا
که باشد بقا، مهر و عزم و رضا

۲۷۴
ز کردار تو در جهان یاد باد
که نیکی بُوَد جاودان، بی‌فساد

۲۷۵
یکی هابیل و یکی قابیل گشت
یکی نور شد، دیگری ننگ و زشت

۲۷۶
در این دو طریق است راه بشر
که یا نیک باشی، و یا فتنه‌گر

۲۷۷
به راه خدا رو، مشو غافلی
که روز حساب است نزدیک، ولی

۲۷۸
به کردار نیکو شود راه تو
بماند در آنجا، پناه تو

۲۷۹
به جانت رسان مهر و لطف و وقار
مکن ظلم بر کس، مپوشان غبار

۲۸۰
که یزدان تو را می‌نگر در نهان
نوشته‌ست بر لوحِ دل این جهان

۲۸۱
به قابیل، لعنت، به هابیل، درود
که از مهرِ او باغِ رضوان گشود

۲۸۲
تو از این دو آموز راه نجات
که باشد یکی نیک، و آن دیگر آفات

۲۸۳
خدا را بخوان با دل و اشک و آه
که باشی تو از پاک‌دلانِ سپاه

۲۸۴
نباشد جز این راه دیگر پناه
که رهرو شود عاشقِ حق و راه

۲۸۵
خلاصه کلام این حکایت نگر
که قابیل شد فتنه، هابیل، گهر

۲۸۶
برادر، تو هابیل باش و امین
مباش از کسانی که هستند کین

۲۸۷
بگیر این پیام از سرگذشت
که هرگز نباشی تو خون‌ریز و زشت

۲۸۸
بترس از حسد، زین گناهِ نخست
که دنیا و عقبی بَرَد از تو، جُست

۲۸۹
به مهر و به تقوا بمان سربلند
مرو در ره فتنه، مشو سرپرند

۲۹۰
خدا را بخوان در همه کارها
که باشد تو را راهِ پربارها

۲۹۱
بخوان در دلت نام آن بی‌گنه
که جان داد در ره، ز صد آگهی

۲۹۲
ز هابیل آموز ایمان و مهر
که باشد بر او آسمان‌ها سپهر

۲۹۳
جهان آیتی شد ز خشم و جنون
تو باش ای برادر، پناه از فسون

۲۹۴
مرو راه آن فتنه‌گر، بی‌قرار
که شد رسوای زمین و دیار

۲۹۵
بیا تا که باشیم اهل صفا
برو جانب لطف و مهر خدا

۲۹۶
مکش کس، مریز آب‌روی بشر
که یزدان تو را می‌کند خون‌نگر

۲۹۷
به پایان رسد قصه‌ی خون و کین
خداوند باشد پناهِ زمین

۲۹۸
ز هابیل و قابیل عبرت بگیر
که راه نجات است در عقل و خیر

۲۹۹
تو باشی اگر پاک‌دل، رستگار
بمانی به دنیا و عقبی، به یار

۳۰۰
خداوند بخشنده و مهربان
کند ما همه را ز اهل امان

 

 

باسمه تعالی

نتیجه‌گیری

داستان «قابیل و هابیل» نه تنها شرح حال دو برادر است، بلکه تصویری از نبرد همیشگی میان حق و باطل، تقوا و هواپرستی، عشق و حسد درون انسان‌هاست. قابیل، تجسم انسانی است که به جای اطاعت از خدا و تسلیم در برابر حق، راه هوس و خودبینی را در پیش گرفت و گرفتار وسوسه‌ی شیطان شد. او نخستین انسانی بود که حرمت خون را شکست و راه فتنه و ظلم را بنیان نهاد؛ و از آن روز تا امروز، خون‌های بسیاری به ناحق بر زمین ریخته شد، و ریشه‌ی همه‌ی آن‌ها، در همان نخستین قتلِ برادر نهفته است.

در مقابل، هابیل نشانه‌ی انسان وارسته‌ای است که با صفا و پاکی جان، قربانی خود را تقدیم خدا کرد و وقتی با تهدید برادر روبرو شد، نه تنها از راه خشونت پاسخی نداد، بلکه به یاری تقوا و توکل، خود را به خدای خویش سپرد. او آموزگار صبر، مظلومیت، بندگی و شهید راه خدا شد.

این حکایت، دعوتی است به ما تا راه هابیل را پیش بگیریم و از عاقبت قابیل عبرت گیریم. حسد، کینه، خشم و بی‌تقوایی می‌تواند هر انسانی را از مقام قرب الهی به دره‌ی هلاکت و شقاوت بکشاند. راه نجات، تنها از مسیر پاکی، تقوا، احترام به جان انسان و رضای خداوند می‌گذرد.

باشد که همه‌ی ما، هابیل‌وار، جان خویش را در مسیر حق و محبت و انصاف صرف کنیم و از تیرگیِ قابیل‌گونه برحذر باشیم. خداوند ما را از اهل صلح، صفا و رستگاری قرار دهد، و نگذارد که دست و دل‌ ما به ظلم و خون‌ریزی آلوده شود. آمین.

تهیه و تنظیم

دکتر علی رجالی 

داستان هابیل و قابیل

باسمه تعالی

داستان کامل قابیل و هابیل

آغاز آفرینش بشر و خانواده آدم (ع)

پس از آن‌که حضرت آدم (ع) و همسرش حوّا از بهشت به زمین فرود آمدند، خداوند از نسل ایشان فرزندان بسیاری پدید آورد. یکی از مهم‌ترین و نخستین وقایع تاریخ بشری، ماجرای دو فرزند آدم، قابیل و هابیل است. این دو، هر دو از پسران آدم (ع) بودند. برخی منابع می‌گویند که قابیل نخستین فرزند انسان و هابیل دومین فرزند بود.

در آن زمان، برای تکثیر نسل، سنت الهی چنین بود که فرزندان آدم از خواهران همزاد خود در نسل بعدی همسر اختیار کنند، ولی با قید آن‌که هر برادری نمی‌توانست با خواهر همزاد خود ازدواج کند.

قابیل و هابیل، هر یک دختری را می‌خواستند که همزاد دیگری بود. اما زیبایی آن دختر که خواهر دوقلوی هابیل بود، باعث شد قابیل دچار حسد و کینه گردد و مخالفت کند. پدرشان، حضرت آدم (ع)، برای پایان دادن به اختلاف، پیشنهاد کرد هر کدام قربانی‌ای برای خداوند بیاورند و هر قربانی که مقبول درگاه الهی شد، نشان آن است که او به حق است.

آوردن قربانی و آزمون الهی

قابیل که کشاورز بود، مقداری گندم برداشت، اما نه از بهترین محصول خود، بلکه از بی‌ارزش‌ترین خوشه‌ها.
اما هابیل، که شبان بود، بهترین گوسفند خود را که قوی و فربه بود، به درگاه خداوند قربانی کرد.

خداوند قربانی هابیل را پذیرفت و قربانی قابیل را نه. در آن زمان، نشانه‌ی پذیرش قربانی، نزول آتشی از آسمان بود که قربانی را می‌سوزاند. آتش بر قربانی هابیل فرود آمد و آن را گرفت، ولی قابیل خوار و شرمنده شد.

قرآن کریم در سوره مائده آیه ۲۷ می‌فرماید:

«إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ»
یاد کن زمانی که هر دو قربانی کردند، پس از یکی پذیرفته شد و از دیگری نه.

کینه و تهدید به قتل

قابیل در آتش حسد سوخت و به برادر گفت:

«لَأَقْتُلَنَّکَ» (تو را خواهم کشت!)

اما هابیل با آرامش و تقوا پاسخ داد:

«إنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»
خداوند فقط از پرهیزگاران می‌پذیرد.

هابیل افزود:

«اگر تو دست به کشتنم دراز کنی، من هرگز دست به تو دراز نمی‌کنم. من از پروردگار عالمیان می‌ترسم.»

این کلام، نهایت مظلومیت، حلم، و پرهیزگاری هابیل را نشان می‌دهد و آموزه‌ای برای تمام مؤمنان است که در برابر ظلم، کینه نداشته باشند، ولی ظلم‌پذیر نیز نباشند.

نخستین قتل در تاریخ بشر

قابیل با وجود این نصیحت‌ها، قلبش را به شیطان سپرد و به وسوسه‌ی او، درصدد قتل برآمد. مدتی با خود اندیشید که چگونه برادر را بکشد، زیرا تا آن زمان قتل و مرگ ناشی از جنایت رخ نداده بود.

سرانجام، در حالی‌که برادر مشغول عبادت یا چراندن گوسفندان بود، قابیل با سنگی بر سر او کوبید و هابیل را کشت. بدین‌سان، اولین خون بناحق در زمین ریخته شد.

قرآن در آیه ۳۰ می‌فرماید:

«فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِینَ»
پس نفس او قتل برادرش را برایش آراست، او را کشت و از زیانکاران شد.

پشیمانی و دفن جسد

قابیل با جسد بی‌جان برادر روبه‌رو شد و حیران ماند که چگونه آن را پنهان کند. خداوند پرنده‌ای (کلاغ) فرستاد. کلاغی زمینی را کند و لاشه‌ی کلاغ مرده‌ای را در آن دفن کرد.

قابیل از این صحنه عبرت گرفت و گفت:

«یا وَیْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ...»
وای بر من! آیا ناتوانم که همچون این کلاغ باشم؟

او سپس هابیل را دفن کرد، اما پشیمانی‌اش بی‌ثمر بود، زیرا قتل نفس بی‌گناه گناهی نابخشودنی است، مگر به توبه‌ای واقعی.

پیامدهای تاریخی و اخلاقی قتل

پیامبر اسلام (ص) فرمودند:

«هر کس انسانی را بناحق بکشد، گناهش به اندازه‌ی گناه تمام قاتلان تاریخ خواهد بود و سهمی از گناه همه‌ی قتل‌ها به قابیل بازمی‌گردد؛ زیرا او نخستین کسی بود که سنت قتل را در زمین بنیان نهاد.»

تحلیل عرفانی و اخلاقی

این داستان نشان می‌دهد که:

1. حسد یکی از نخستین گناهان بشری است که می‌تواند به قتل بینجامد.
2. قبولی اعمال، وابسته به تقواست نه به ظاهر کار.
3. اهل حق، حتی در مظلومیت، دست به ظلم نمی‌زنند.
4. انسان باید از طبیعت (کلاغ) نیز عبرت گیرد.
5. نخستین خونریزی بشر، نشانه آغاز تضاد خیر و شر در زمین بود.

 

در داستان هابیل و قابیل، واژه‌ی «همزاد» به‌صراحت در قرآن یا تورات نیامده، اما  «همزاد هابیل چه کسی بود؟» یا «آیا هابیل همزادی داشت؟» یا «در روایت‌ها همزادی برای او ذکر شده؟» این نکات مهم است:

۱. همزاد در داستان هابیل و قابیل — روایت عامیانه:

در روایات غیرقرآنی، بویژه در قصص انبیا و منابع عامیانه، آمده که:

• حضرت آدم و حوّا، در هر زایمان دو قلو به دنیا آوردند: یک پسر و یک دختر.
• قابیل و خواهر دوقلویش، و هابیل و خواهر دوقلویش به دنیا آمدند.
• طبق روایت، آدم می‌خواست قابیل با خواهر هابیل و هابیل با خواهر قابیل ازدواج کند.
• اما قابیل نپذیرفت چون خواهر خودش زیباتر بود؛ این مخالفت، باعث دشمنی و نهایتاً قتل هابیل شد.

بنابراین، در روایت قدیمی اسلامی، می‌توان گفت:

خواهر دوقلوی هابیل، همزاد او بوده است (از دید تولد و سرنوشت مشترک).

۲. همزاد به‌معنای «جنّی یا روح غیبی» برای هابیل:

در متون دینی، برای شخص خاصی مثل هابیل، همزاد از نوع جنّی یا موجود غیبی ذکر نشده است. اما طبق حدیث نبوی:

«هیچ انسانی نیست مگر آنکه برای او همزادی از جن است.»
پیامبر فرمودند: «اما همزاد من مسلمان شده است.»

بنابراین، اگر این روایت را بپذیریم، هابیل نیز همزادی از جن داشته، ولی هیچ جزئیاتی درباره‌اش نداریم.

۳. تفسیر عرفانی:

در تفسیر عرفانی، همزاد هابیل می‌تواند نفس ناطقه‌ی پاک او باشد که در برابر نفس اماره قابیل قرار داشت.

• هابیل مظهر طاعت، تسلیم، قربانیِ خالصانه و تقوا بود.
• اگر قابیل را همزاد ظلمانی بدانیم (در نقش قاتل و حسود)، هابیل همزاد نوری است.

خلاصه پاسخ:

پرسش	پاسخ کوتاه
همزاد تولدی هابیل؟	خواهر دوقلوی او (طبق روایات آدم و حوّا).
همزاد غیبی هابیل؟	بله، طبق حدیث، هر انسان همزاد جن دارد، اما جزئیات نداریم.
همزاد عرفانی؟	نفس ناطقه‌ی پاک او؛ یا مظهر روح خیر در برابر نفس شر قابیل.

 

تهیه و تنظیم

دکتر علی رجالی 

تحلیلی بر داستان ذوالقرنین

باسمه تعالی

تحلیل داستان ذوالقرنین – حکایت (۳۲)

۱. آغاز توحیدی

به نام خداوندِ خورشید و ماه، که جان را دهد نور و دل را پناه
خدایی که داده بشر را خرد، به دانش جهان را سراسر نورد

نثر: این داستان با ستایش خداوند آغاز می‌شود؛ خدایی که خورشید و ماه را آفرید و نور وجود را به جان انسان بخشید و دل را مأمن و آرامگاه او قرار داد. اوست که عقل را به بشر ارزانی داشت و با دانش خود، سراسر گیتی را نورانی ساخت.

تحلیل: شاعر بر جلوه‌های الهی در عالم طبیعت (خورشید و ماه) و در وجود انسان (عقل و خرد) تأکید دارد. خداشناسی از طریق آفاق (جهان بیرون) و انفس (درون انسان) صورت می‌گیرد.

۲. معرفی ذوالقرنین

یکی مرد دانا ز اهل خرد، ز داد و ز دانش، فزون از عدد
زمین را به قدرت گرفت و به زور، شدش فخر و نخوت پدید از غرور

نثر: در زمان‌های گذشته، مردی دانا و خردمند بود که بر پایه عدالت و دانش، از بسیاری برتر بود. با قدرت الهی، سلطنتی بزرگ یافت. اما همین قدرت، سبب غرور و فخر او شد.

تحلیل: ذوالقرنین به عنوان پادشاهی عادل و دانشمند معرفی می‌شود. اما شاعر ظریفی را مطرح می‌کند: غرور حاصل از قدرت. این اشاره، هشدار عرفانی است که حتی مردان بزرگ نیز از فخرفروشی در امان نیستند، مگر آن‌که خود را به خدا بسپارند.

۳. سفر به مغرب برای اصلاح

به هر جا که می‌رفت، راهی گشاد، ز خود رَست و مهرِ خدا را نهاد
به مغرب شد از بهر دفعِ ستم، که عالم شود پاک از رنج و غم
چو خورشید از دیده شد ناپدید، به چشمه‌سرا رفت و شد ناامید

نثر: ذوالقرنین، هر جا می‌رفت راهی برای اصلاح می‌گشود. او از خودخواهی رها شده بود و تنها مهر خدا را در دل داشت. به سوی مغرب رفت تا ظلم را ریشه‌کن کند و دنیا را از اندوه برهاند. چون به جایی رسید که خورشید ناپدید می‌شد (غربت)، به سرزمینی رسید که چشمه‌ای بزرگ داشت؛ در آنجا از دیدن ظلم و فساد ناامید شد.

تحلیل: «چو خورشید ناپدید شد» نماد ورود به ظلمت است؛ جایی که نور عقل و عدالت کم‌فروغ است. ناامیدی ذوالقرنین، تلنگری به هر مصلح است: در مواجهه با ظلم، امید به خدا باید ماندگار باشد.

۴. فرمان عدالت

در آن سرزمین، ظلم فرمان‌روا، نه عدلی نه دادی، نه مهر و وفا
بفرمودشان: داد، آئین ماست، ستم، آفتی بر دل و دین ماست
هر آن‌کس به مردم رساند ضرر، بود در عذاب و به دوزخ مقر
ولی آن‌که با عدل باشد قرین، برد رخت نیکی به سوی یقین

نثر: در آن سرزمین، ستم حاکم بود؛ نه عدالتی برقرار بود و نه محبتی میان مردم. ذوالقرنین به آنان گفت: عدالت آیین ماست، و ستم آفتی است برای دل و دین. کسی که به مردم آسیب رساند، جایگاهش دوزخ است، ولی کسی که با عدالت همراه باشد، نیکی پیشه کرده و به یقین می‌رسد.

تحلیل: این بخش نشان می‌دهد که عدالت نه‌فقط برای نظم اجتماعی، بلکه برای نجات روح انسان ضروری است. عدالت، وسیله‌ای است برای رسیدن به «یقین»، یعنی بالاترین مقام عرفانی.

۵. سفر به مشرق و دیدار مردمان فقیر

به مشرق شد آن شاه دادآفرین، که گردد جهان پر ز نور مبین
در آنجا گروهی تهی‌دست و زار، ندارند جامه، نه فرش و نه کار
نگه کرد با دیده‌ی عدل و داد، که بی‌عدل، مردم نمانند شاد

نثر: پس از مغرب، ذوالقرنین به مشرق رفت تا جهان را به نور هدایت روشن کند. در آنجا با مردمی فقیر روبه‌رو شد که لباس، خانه و کار نداشتند. او با دیدگاه عدالت به آنان نگریست و دانست که بدون عدل، هیچ جامعه‌ای خوشبخت نمی‌شود.

تحلیل: دیدار ذوالقرنین از مشرق، نمادی از امید و آغاز روشنی است. فقر این مردم، ظلمی پنهان است که در قالب محرومیت اجتماعی و اقتصادی ظهور کرده است. عدل نه‌تنها در حکومت، بلکه در معیشت مردم نیز باید جاری باشد.

۶. داستان سدّ یأجوج و مأجوج

ز شرق و ز غرب و ز دوران گذشت، ز کوه و ز دشت و بیابان گذشت
رسیدش میان دو کوه بلند، رهی تنگ و تار و همیشه گزند
در آنجا گروهی ز مردم به بند، گرفتار یأجوج و مأجوج چند
بگفتند: ای شاه نیکو سرشت، که از عدل تو عالمی شد بهشت
بیا سدّی از سنگ و آهن بساز، که مانیم در سایه‌اش دیر باز

نثر: ذوالقرنین پس از سفرهای بسیار، به جایی رسید میان دو کوه که گذرگاهی تنگ و خطرناک بود. مردمانی در آنجا گرفتار قوم یأجوج و مأجوج بودند و گفتند: ای شاه عادل! که جهان را بهشت کرده‌ای، برای ما سدی بساز تا از شر این قوم در امان بمانیم.

تحلیل: سد، نمادِ حفظ حریم انسانیت و ایمان در برابر طغیان شهوت و خشونت است. یأجوج و مأجوج در تفسیر، مظهر فساد و فتنه‌اند. مردمان از ذوالقرنین تقاضای پناهی می‌کنند؛ این همان وظیفه امام یا ولیّ زمان است.

۷. ساخت سد

بگفتا: مرا داد یزدان توان، به یاری بجنبید ای مردمان
بیارید آهن، که سازم میان، دگر بسته گردد رهِ بدگمان
برافروخت آتش در آن کوهسار، شد آهن چو سیلاب، جوشان و خوار
پس آنگه بفرمود مردِ هنر، بریزد مسِ را به آهن، شرر
چو شد سدّ محکم به تدبیر شاه، برآمد ز دل‌های بدخواه، آه

نثر: ذوالقرنین گفت: خداوند به من توان داده، اما شما نیز کمک کنید. آهن بیاورید تا میان این دو کوه، سدی بسازیم و راه بدخواهان بسته شود. آتشی عظیم برافروختند و آهن را ذوب کردند. سپس مردی ماهر، مس گداخته را بر آهن ریخت تا سد محکم شود. چون سد به پایان رسید، دشمنان ناامید شدند.

تحلیل: همکاری مردم در ساخت سد، تمثیلی از مشارکت در حفظ ایمان است. آتش و آهن، رمزی از ریاضت و سلوک است و مس گداخته، تکمیل‌کننده‌ی این سیر. «مرد هنر» کنایه از امام یا رهبر روحانی است.

۸. پایان کار و پیش‌بینی آینده

ولی روزی آید که بینی عیان، بریزد خدا این بنای گران
به فرمان رب، چون برآید سروش، فرو ریزد آن سد ز جوش و خروش
فساد آورند آنچنان در جهان، که بندد ز اندوه چشم زمان
ولی وعده‌ی حق نیاید خطا، که روشن شود چهره‌ی کبریا
خدا وعده فرموده بر صالحان، که آید امیری بر این کاروان

نثر: اما روزی خواهد آمد که این سد فرو خواهد ریخت؛ به فرمان خدا و با آمدن امیری، آن سد از هم خواهد پاشید. آنگاه یأجوج و مأجوج، فساد بزرگی در جهان خواهند کرد و اندوه، چهره‌ی زمان را خواهد بست. اما وعده‌ی الهی محقق خواهد شد: چهره‌ی کبریایی خدا آشکار خواهد گشت و رهبری الهی بر صالحان پدیدار خواهد شد.

تحلیل: این پیش‌بینی، ناظر به آخرالزمان است؛ زمانی که فتنه‌ها جهان را فرا می‌گیرند، ولی در نهایت ظهور حق و رهایی توسط «امیر صالحان» محقق می‌شود. «چهره کبریا» می‌تواند اشاره به ظهور امام عصر (عج) باشد.

۹. دعا و پایان

خدایا "رجالی" ز فتنه رهان، ز یأجوج و مأجوج و کفر و فغان

نثر: شاعر دعا می‌کند: خدایا! مرا از فتنه‌ها نجات ده، از شرّ یأجوج و مأجوج، و از کفر و فریادهای دردناک.

تحلیل: این دعا، پیوند شاعر با مخاطب است. یأجوج و مأجوج امروز نیز می‌توانند نماد طغیان‌گری‌های مدرن باشند. شاعر خواهان نجات از فتنه‌های درون و بیرون است.

نتیجه‌گیری کلی

این مثنوی نه‌فقط روایت تاریخی قرآن از ذوالقرنین است، بلکه تفسیری عرفانی و اخلاقی از آن دارد. شاعر با استفاده از زبان نمادین، رهبری معنوی، عدالت، فتنه‌های آخرالزمان و وعده‌ی نهایی الهی را به نظم کشیده و در پایان، به نجات فردی و اجتماعی در سایه‌ی ایمان و عدالت تأکید می‌کند.

نویسنده

دکتر علی رجالی