تبیین روح از نظر علمی

باسمه‌تعالی 

تبیین روح

پرسش «آیا ماهیت روح انسان از نظر علمی بررسی شده است؟» از دشوارترین پرسش‌های مرزی میان علوم تجربی و فلسفهٔ الهی است. پاسخ کوتاه این است:

 علم تجربی هنوز نتوانسته است «ماهیت روح» را اثبات یا توصیف کند، اما توانسته پدیده‌هایی مرتبط با آگاهی، ذهن و نفس انسانی را مطالعه کند.

در ادامه، جمع‌بندی روشن و قابل استناد تقدیم می‌کنم:

۱)  علم درباره‌ی «روح» چه می‌گوید؟

علم تجربی (نوروساینس، روانشناسی، فیزیک) تنها با پدیده‌های قابل اندازه‌گیری کار می‌کند.
روح در تعریف الهی، جوهر غیرمادی و غیرقابل آزمایش است؛ بنابراین:

 علم نمی‌تواند ماهیت روح را اثبات یا رد کند.

 اما می‌تواند آثار آن را (مثل آگاهی، اراده، تجربه‌ی درونی) بررسی کند.

آنچه علم توانسته مطالعه کند:

• آگاهی 
• هویت شخصی
• حافظه و تجربه‌ی ذهنی
• ارتباط مغز و رفتار
• حالت‌های نزدیک‌مرگ 
• برون‌فکنی ذهنی و تجربه‌های عرفانی

در همهٔ این‌ها، علم تنها «پدیده‌های مغزی» را توضیح می‌دهد، نه «روح» را.

۲) سه نظریه‌ی علمی درباره‌ی آگاهی (به‌جای روح)

دانشمندان برای فرار از واژهٔ «روح» معمولاً از اصطلاح آگاهی استفاده می‌کنند و سه نظریهٔ اصلی وجود دارد:

۱. نظریه یکپارچگی اطلاعات 

می‌گوید آگاهی نتیجهٔ یکپارچگی پیچیده‌ی اطلاعات در مغز است.
(هنوز قادر به توضیح تجربه‌های عرفانی، الهام، یا خودآگاهی کامل نیست.)

۲. نظریه فضای کاری جهانی 

آگاهی را نتیجهٔ «پخش اطلاعات در شبکه‌های نورونی» می‌داند.
(تجربهٔ «منِ واحد» را فقط به یک فرایند مغزی تقلیل می‌دهد.)

۳. نظریهٔ کوانتومی آگاهی (هامروف–پنروز)

می‌گوید آگاهی در سطح کوانتومی سلول‌های عصبی شکل می‌گیرد.
(گامی به سمت پذیرش نوعی امر غیرمادی، اما هنوز اثبات نشده.)

هیچ‌کدام نتوانسته پدیده‌هایی مانند الهام، عشق الهی، تجربهٔ حضور خدا، یا بقای بعد از مرگ را تبیین کند.

۳) علم در برابر روح چه می‌گوید؟

اگر جمع‌بندی کنیم:

 علم: تنها فعالیت‌های مغز را توضیح می‌دهد.

 فلسفه و الهیات: روح را «جوهر مجرد و مستقل» می‌دانند.

 هیچ مدل علمی قادر نیست «شعور»، «ارادهٔ آزاد»، «تجربهٔ عرفانی» و «معرفت حضوری» را کاملاً توضیح دهد.

۴)  نتیجهٔ نهایی 

۱. روح به‌عنوان حقیقت مجرد، موضوع علم تجربی نیست.

علم نمی‌تواند وجود یا ماهیت آن را آزمون کند.

۲. اما آثار روح در سطح آگاهی، اراده، احساس، تجربهٔ عرفانی و هویت، مورد مطالعهٔ علمی قرار گرفته‌اند.

۳. تاکنون هیچ نظریهٔ علمی نتوانسته جایگزین کامل مفهوم روح شود.

حتی دانشمندانی مانند پنروز، چالمرز، فریمن و دایسون اعتراف کرده‌اند که:
مسئلهٔ آگاهی فراتر از فیزیک کنونی ماست.

تهیه و تنظیم

دکتر علی رجالی