🌸 باسمهتعالی 🌸
نقد فلسفی و عرفانی «نظریهٔ ساز نابینا»
بر اساس دیدگاههای علامه طباطبایی، ملاصدرا و آیتالله حسنزاده آملی
۱. مقدمه
«ساز نابینا» یا Blind Watchmaker در اندیشهٔ ریچارد داوکینز استعارهای است از طبیعتِ بیهدف که با انتخاب طبیعی، بهتدریج ساختارهای پیچیده و منظم را میسازد، بیآنکه آگاهی یا ارادهای در کار باشد.
اما در فلسفهٔ اسلامی، بهویژه در مکتب حکمت متعالیه و عرفان نظری، این دیدگاه با مبانی هستیشناسی و معرفتشناسی توحیدی سازگار نیست.
۲. دیدگاه علامه طباطبایی (در المیزان و بدایةالحکمة)
الف) اصل علیت و فیض الهی
علامه بر این باور است که هر پدیدهای، ممکنالوجود است و برای وجود یافتن، نیازمند علت واجبالوجود میباشد.
«نظام هستی، نظام علت و معلول است، و همه از مبدأ فیاض سرچشمه میگیرند.»
بنابراین، طبیعت نمیتواند خود، علت خود باشد.
هرگونه نظم و هدایت در موجودات، دلالت بر عقل مدبر واحد دارد، نه بر تصادف کور.
ب) نظم و هدایت در باطن ماده
او میگوید:
«در درون هر موجود طبیعی، هدایت و میل ذاتی به کمال نهفته است.»
پس حرکت تکاملی موجودات (حتی در فرگشت زیستی) نشانهٔ هدایت باطنی الهی است، نه ساز نابینا.
۳. دیدگاه ملاصدرا (در الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة)
الف) حرکت جوهری
ملاصدرا معتقد است که جوهر ماده در حال حرکت است و درون خود میل به تکامل دارد؛ این میل نه از بیرون، بلکه از درون ذات وجودی آن میجوشد.
بنابراین، تکامل طبیعی (مثلاً از نبات به حیوان و انسان) صرفاً تصادفی نیست، بلکه ناشی از تجلی تدریجی وجود است.
ب) تشکیک وجود و غایتمندی
در نظام تشکیکی وجود، هر مرتبهٔ وجودی، پرتوی از کمال مطلق است.
پس هر چه هست، در حقیقت بهسوی خداوند در حرکت است:
«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ»
در نتیجه، طبیعت نابینا نیست، بلکه چشم بینای حق در پس هر ذره حضور دارد.
۴. دیدگاه آیتالله حسنزاده آملی
ایشان در آثار خود (بهویژه در انسان در عرف عرفان و عیون مسائل نفس) بر اصل «وجود نوری و آگاه جهان» تأکید میفرمایند.
الف) آگاهی در سراسر هستی
از دیدگاه ایشان، هیچ ذرهای در عالم، بیادراک و بیحیات نیست:
«عالم همه شعور است و هستی مساوی با علم است.»
پس چگونه میتوان گفت طبیعت نابینا و بیادراک است؟
به تعبیر ایشان، خداوند در تمام ذرات حضور دارد و آنها را تدبیر میکند.
ب) سیر نفس و تکامل ذاتی
تکامل موجودات مادی و نفوس انسانی، نه از راه تصادف، بلکه از راه تجلی مراتب نفس کلی طبیعت است.
بنابراین، حتی اگر ظاهراً فرگشت دیده شود، باطن آن حرکت وجودی الیالله است.
۵. جمعبندی تطبیقی
| مبنا | نظریهٔ ساز نابینا | حکمت و عرفان اسلامی |
|---|---|---|
| منشأ نظم | انتخاب طبیعی و تصادف | فیض و علم الهی |
| غایت خلقت | ندارد | رجوع به حق و کمال |
| آگاهی در طبیعت | نفی شده | ذاتیِ وجود |
| انسان | محصول تصادف | مظهر اسماء الهی |
| مسیر تکامل | بیهدف | سیر الیالله |
۶. نتیجهٔ نهایی
در نتیجه، از دیدگاه فلسفه و عرفان اسلامی:
طبیعت، «ساز نابینا» نیست، بلکه «ساز بینای الهی» است؛
هر ذره از هستی با شعور، اراده و هدف در مسیر کمال سیر میکند.
داوکینز نظم ظاهری را دیده، اما «نور هدایت درونِ وجود» را ندیده است.
او نقش «نقشهکش حکیم» را حذف کرده، در حالیکه حکمت الهی، عینِ وجودِ عالم است.
- ۰۴/۰۸/۲۰