شرحی بر دعای شعبانیه

باسمه تعالی

دعای شعبانیه

الهی ز عشقت دلم بی‌قرار
ز شوقت دلم هست در انتظار
بده دیده‌ای، جلوه‌ای کن مرا
که جز تو ندارم به دل هیچ یار

---

شرح و تفسیر هر مصرع

۱. الهی ز عشقت دلم بی‌قرار

• در این مصرع، شاعر از بی‌قراری دل خود در اثر عشق الهی سخن می‌گوید.
• واژه‌ی الهی نشان از نیایش و طلب از خداوند دارد.
• عشق الهی در عرفان، مقامی والا است که موجب بی‌تابی و اضطراب سالک می‌شود.
• بی‌قراری نشانه‌ای از عشق حقیقی است؛ چراکه عاشق هیچ‌گاه در فراق محبوب آرام نمی‌گیرد.

۲. ز شوقت دلم هست در انتظار

• شوق در اصطلاح عرفانی، به معنای میل شدید و اشتیاقی سوزان نسبت به وصال معشوق است.
• این مصرع اشاره دارد به انتظار سالک برای رسیدن به لقاءالله، که از مهم‌ترین آرمان‌های عارفان است.
• انتظار، حالتی میان خوف و رجاست؛ از یک‌سو، ترس از دوری و از سوی دیگر، امید به وصال.

۳. بده دیده‌ای، جلوه‌ای کن مرا

• دیده در اینجا به چشم باطن و بصیرت عرفانی اشاره دارد که انسان را قادر می‌سازد حقیقت را ببیند.
• این درخواست از خداوند، مشابه دعای حضرت موسی (ع) است: "رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ" (خدایا، خود را به من نشان بده تا به تو بنگرم).
• جلوه اشاره به تجلی اسماء و صفات الهی دارد، که عارفان آرزوی مشاهده‌ی آن را دارند.
• این مصرع به حقیقت کشف و شهود عرفانی اشاره می‌کند.

۴. که جز تو ندارم به دل هیچ یار

• این مصرع بیانگر مقام توحید افعالی و توحید ذاتی است؛ یعنی سالک در دل خود، جز خدا هیچ معشوق، محبوب و پناهی ندارد.
• در عرفان، رسیدن به این مقام فنا فی الله نامیده می‌شود، که در آن هر چیزی غیر از خدا محو و بی‌ارزش می‌شود.
• این بیت، تداعی‌کننده‌ی آیه‌ی "إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ" است؛ یعنی دل و جان، سراسر به سوی خداوند معطوف می‌شود.

---

نتیجه‌گیری

این شعر، دعایی عاشقانه و عرفانی در قالبی کوتاه است که حالات درونی یک سالک مشتاق را بیان می‌کند. از بی‌قراری ناشی از عشق آغاز می‌شود، به انتظار وصال می‌رسد، سپس درخواست چشم حقیقت‌بین و تجلی الهی را مطرح می‌کند و در نهایت، به یگانگی خدا در دل سالک ختم می‌شود.

 

دعای شعبانیه یکی از دعاهای معروف و عمیق عرفانی است که از امام علی (ع) نقل شده و در ماه شعبان خوانده می‌شود. این دعا جایگاه ویژه‌ای در میان مناجات‌های اهل بیت (ع) دارد و از آن به‌عنوان یکی از والاترین مناجات‌های معرفتی یاد می‌شود. در این دعا، سالک راه حق با لحنی عاشقانه، درخواست تقرب به خداوند را مطرح می‌کند و حقایقی عمیق از توحید، معرفت نفس، و عشق الهی را بازگو می‌نماید.

ساختار و محتوای دعای شعبانیه

۱. توسل و درخواست نور الهی: دعا با حمد و ثنای الهی آغاز می‌شود. بنده از خداوند طلب نور، محبت، و رحمت می‌کند:
وَاسْمَعْ دُعَائِی إِذَا دَعَوْتُکَ، وَاسْمَعْ نِدَائِی إِذَا نَادَیْتُکَ، وَأَقْبِلْ عَلَیَّ إِذَا نَاجَیْتُکَ...

۲. طلب قرب الهی و عشق به ذات حق: یکی از مهم‌ترین بخش‌های دعا، جملاتی است که اوج عشق بنده به خدا را نشان می‌دهد. سالک از خدا می‌خواهد که او را از خود دور نکند و همیشه در قرب او باشد:
إِلَهِی هَبْ لِی کَمَالَ الانْقِطَاعِ إِلَیْکَ، وَأَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِیَاءِ نَظَرِهَا إِلَیْکَ...

۳. معرفت نفس و شناخت حقیقت: دعا تأکید دارد که شناخت خداوند از طریق درک حقیقت وجودی خود انسان ممکن است. لذا دعاکننده از خداوند می‌خواهد که پرده‌های حجاب را کنار بزند و او را به درک حقیقت هستی نائل کند.

۴. اظهار فقر و نیاز مطلق: دعاکننده خود را نیازمند و تهیدست در برابر عظمت الهی می‌بیند و از خداوند طلب رحمت و مغفرت می‌کند:
إِلَهِی أَغْنِنِی بِتَدْبِیرِکَ لِی عَنْ تَدْبِیرِی، وَبِاخْتِیَارِکَ عَنِ اخْتِیَارِی...

۵. ذکر و تضرع عاشقانه: این دعا لحنی عاشقانه دارد و پر از شوق دیدار و نزدیکی به خداوند است. تعابیری مانند «إِلَهِی مَا أَلَذَّ خِطَابَکَ لِلضُّعَفَاءِ، وَمَا أَحْلَی مَا طَابَتْ بِهِ الرُّوحُ مِنْ ذِکْرِکَ» نشان از این شوق دارند.

جنبه‌های عرفانی و فلسفی دعای شعبانیه

• قرب الهی: در این دعا، انسان نه‌تنها به عنوان یک بنده‌ی محتاج بلکه به عنوان یک سالک عاشق مطرح می‌شود که نهایت آرزویش، وصول به حق است.
• معرفت نفس: مطابق حدیث "مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ", دعا به اهمیت شناخت درونی برای رسیدن به خدا اشاره دارد.
• فنای فی الله: دعا با درخواست برای کمال الانقطاع نشان می‌دهد که اوج سلوک، رسیدن به مرحله‌ی فنا و محو شدن در ذات الهی است.

نتیجه‌گیری

دعای شعبانیه یک مناجات ویژه و پرمغز است که مسیر بندگی عاشقانه را ترسیم می‌کند. در این دعا، روح سالک از طلب عفو و مغفرت به سمت عشق و وصال الهی حرکت می‌کند. این دعا، یکی از متون ارزشمند عرفانی شیعه است که تأمل در مضامین آن می‌تواند راهی برای رسیدن به حقیقت باشد.

تهیه و تنظیم

دکتر علی رجالی